Cùng trẩy hội làng

Đua thuyền ngày xuân - trò chơi dân gian mang đậm bản sắc của cư dân miền sông nước xứ Quảng. Ảnh: LÊ TRỌNG KHANG

Trong dòng chảy rộn ràng của Tết cổ truyền, bên cạnh mâm cỗ sum vầy, trò chơi dân gian như một lớp trầm tích văn hóa đặc biệt. Đó là thú vui ngày xuân, là không gian để cộng đồng gặp gỡ, đánh thức ký ức làng quê và để những giá trị truyền thống tiếp tục được trao truyền.

Từ đồng bằng Bắc Bộ đến miền núi Tây Bắc, từ dải đất miền Trung đến Nam Bộ, mỗi vùng, mỗi cộng đồng lại có hệ thống trò chơi riêng, phản ánh điều kiện tự nhiên, sinh hoạt sản xuất và quan niệm sống. Ở không gian làng quê truyền thống của người Việt tại các tỉnh, thành miền Bắc, trò chơi như kéo co, đánh đu, bịt mắt bắt dê, đánh vật… thường diễn ra ngay sau phần lễ đầu xuân. Kéo co không đơn thuần là cuộc so sức mà hàm chứa quan niệm âm – dương, thuận – nghịch, cầu mong mùa màng cân bằng, mưa thuận gió hòa. Đánh đu, với chuyển động lên cao – xuống thấp, gợi ước vọng vươn lên, vượt khỏi những giới hạn thường nhật của đời sống nông nghiệp. Không khí hội làng vì thế mà rộn ràng, tiếng cười hòa cùng tiếng trống, tiếng reo hò, tạo nên cảm giác “ăn Tết” trọn vẹn.

Trong bức tranh chung của trò chơi dân gian Việt Nam, xứ Quảng hiện lên với sắc thái riêng, gắn chặt với không gian làng xã ven sông, ven biển và nhịp sống cần lao của cư dân miền Trung. Ngày Tết ở xứ Quảng, khi hội làng mở ra, những trò chơi dân gian lại trở thành chất keo kết dính cộng đồng. Nổi bật nhất là Bài chòi, loại hình vừa là trò chơi dân gian, vừa là nghệ thuật trình diễn độc đáo. Trong những ngày xuân, sân đình, bãi đất trống hay khoảng sân trước làng trở thành không gian bài chòi. Người chơi ngồi trong các chòi tre, lắng nghe anh hiệu hô thai bằng những câu hát dí dỏm, giàu tính ứng tác. Cái duyên ngôn ngữ xứ Quảng mộc mạc, hóm hỉnh, sâu cay mà nhân hậu khiến gian Bài chòi ngày Tết ở đâu cũng đầy ắp người.

Bên cạnh bài chòi, các trò kéo co, bịt mắt bắt dê, đập nồi, đánh quay vẫn hiện diện trong nhiều hội làng ở Điện Bàn, Duy Xuyên, Đại Lộc hay Hòa Vang. Những trò chơi tưởng chừng giản dị ấy lại phản ánh rõ nét cấu trúc xã hội làng quê: mọi người cùng tham gia, cùng cổ vũ, cùng chia sẻ niềm vui đầu năm.

Ở vùng sông nước, đua thuyền đầu xuân trên sông Thu Bồn, sông Trường Giang hay sông Hàn mang đậm dấu ấn cư dân thủy sinh. Dù thường gắn với lễ hội lớn sau Tết, tinh thần đua thuyền vẫn được khởi động từ những ngày đầu năm như một nghi thức cầu cho mưa thuận gió hòa, làm ăn hanh thông, biển lặng sông yên. Đây không chỉ là cuộc tranh tài sức mạnh, mà còn là biểu tượng của tinh thần đồng đội và là giá trị cốt lõi của cộng đồng xứ Quảng.

Ở các làng ven biển xứ Quảng, những trò chơi mang tính tập thể kết hợp lễ nghi, như kéo co, vật làng, thi gánh cá, thi đan lưới… thường được tổ chức xen kẽ trong không khí Tết và lễ cầu ngư. Trò chơi ở đây không tách rời lao động, mà phản chiếu trực tiếp đời sống mưu sinh của cư dân miền biển.

Với người xứ Quảng, trò chơi dân gian ngày Tết ngoài mục đích “vui xuân”, còn là cách người dân kể câu chuyện về vùng đất nắng gió quê nhà. Khi những canh Bài chòi còn vang, khi sân đình còn rộn tiếng hò reo ngày Tết, đồng nghĩ với bản sắc văn hóa xứ Quảng luôn được gìn giữ...

VÂN HỒNG