Cùng vun đắp nền tảng hòa bình khu vực Đông Nam Á

Bộ trưởng ngoại giao Lê Hoài Trung tham dự Diễn đàn ARF-33. Ảnh: Việt Dũng/PV TTXVN từ Philippines

Giá trị bền vững trong bối cảnh mới

Sau 50 năm, môi trường chiến lược khu vực đã thay đổi sâu sắc với sự gia tăng cạnh tranh giữa các nước lớn cùng nhiều thách thức mới như an ninh mạng, biến đổi khí hậu, an ninh năng lượng, gián đoạn chuỗi cung ứng và tội phạm xuyên quốc gia. Điều đó đặt ra yêu cầu ASEAN không chỉ duy trì hòa bình, ổn định mà còn nâng cao năng lực thích ứng và phối hợp hành động.

Trong bối cảnh đó, theo các chuyên gia, điều cần thay đổi không phải là các nguyên tắc của TAC mà là cách thức vận dụng chúng trong thực tiễn. Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Jakarta, Tiến sỹ Arisman, Giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Đông Nam Á (CSEAS) tại Indonesia, cho rằng sức sống của TAC nằm ở tính linh hoạt.

Theo ông, các nguyên tắc về tôn trọng chủ quyền, giải quyết hòa bình tranh chấp, không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực và thúc đẩy hợp tác cùng có lợi vẫn giữ nguyên giá trị; điều quan trọng là ASEAN cần vận dụng và thực thi các nguyên tắc này phù hợp với những thách thức mới.

"Các nguyên tắc của TAC không cần phải sửa đổi mà cần được diễn giải và thực thi phù hợp với những thách thức mới", Tiến sỹ Arisman nhấn mạnh.

Theo ông, ASEAN cần phát huy hơn nữa vai trò của ngoại giao phòng ngừa, tăng cường xây dựng lòng tin, mở rộng hợp tác trên biển và tiếp tục lấy luật pháp quốc tế, trong đó có Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) năm 1982, làm cơ sở giải quyết các tranh chấp.

Đồng quan điểm, ông Beni Sukadis, Điều phối viên cao cấp Viện Nghiên cứu Quốc phòng và Chiến lược Indonesia (Lesperssi), cho rằng việc kiên định các nguyên tắc của TAC cần đi đôi với nâng cao hiệu quả hợp tác thực chất giữa các quốc gia thành viên. Theo ông, ASEAN cần thúc đẩy hội nhập kinh tế, chuyển đổi số, tăng cường khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng, đồng thời mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực an ninh hàng hải, an ninh mạng, biến đổi khí hậu và các thách thức phi truyền thống.

Sau nửa thế kỷ, thực tiễn cũng cho thấy chính khả năng thích ứng đó đã giúp TAC duy trì sức sống. Từ một hiệp ước được xây dựng cho các quốc gia Đông Nam Á, TAC đã trở thành nền tảng chuẩn mực trong quan hệ giữa ASEAN với các đối tác bên ngoài, đồng thời tạo cơ sở để Hiệp hội mở rộng hợp tác, quản lý khác biệt và duy trì môi trường hòa bình, ổn định trong khu vực.

Cùng hiện thực hóa các giá trị

Nếu 50 năm trước, TAC đặt nền móng cho một khu vực Đông Nam Á hòa bình dựa trên đối thoại, hợp tác và tôn trọng lẫn nhau, thì 31 năm qua cũng là chặng đường Việt Nam cùng các nước thành viên từng bước hiện thực hóa những nguyên tắc đó trong tiến trình xây dựng Cộng đồng ASEAN.

Việt Nam gia nhập ASEAN ngày 28/7/1995, trong giai đoạn Hiệp hội bước vào thời kỳ mở rộng sau Chiến tranh Lạnh và hướng tới mục tiêu xây dựng một Đông Nam Á hòa bình, ổn định và hợp tác. Từ một thành viên mới, Việt Nam từng bước khẳng định vai trò là thành viên chủ động, tích cực và có trách nhiệm, tham gia sâu rộng vào cả ba trụ cột của Cộng đồng ASEAN, đồng thời đóng góp vào quá trình củng cố đoàn kết, đồng thuận và nâng cao vai trò trung tâm của Hiệp hội trong cấu trúc khu vực.

Trong quá trình đó, Việt Nam luôn nhất quán đề cao các nguyên tắc của TAC như tôn trọng chủ quyền, giải quyết hòa bình tranh chấp, không sử dụng hoặc đe dọa sử dụng vũ lực, tăng cường đối thoại và hợp tác cùng có lợi. Đây cũng là những nguyên tắc xuyên suốt trong đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế của Việt Nam.

Dấu ấn của Việt Nam được thể hiện qua nhiều giai đoạn phát triển của ASEAN. Hai lần đảm nhiệm vai trò Chủ tịch ASEAN vào các năm 2010 và 2020, Việt Nam đều cùng các nước thành viên thúc đẩy đối thoại, tăng cường hợp tác và duy trì đà xây dựng Cộng đồng ASEAN. Đặc biệt, trong năm Chủ tịch ASEAN 2020, mặc dù đại dịch COVID-19 đặt ra nhiều thách thức chưa từng có, Việt Nam vẫn phối hợp chặt chẽ với các nước thành viên để duy trì các cơ chế hợp tác của ASEAN, góp phần khẳng định khả năng thích ứng và vai trò trung tâm của hiệp hội.

Bước vào giai đoạn triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Việt Nam tiếp tục cùng các nước thành viên xây dựng một ASEAN tự cường, sáng tạo và phát triển bền vững. Trong bối cảnh mới, việc kiên định và vận dụng linh hoạt các nguyên tắc của TAC sẽ tiếp tục là nền tảng để ASEAN củng cố đoàn kết và phát huy vai trò trung tâm.

Theo Tổng Thư ký ASEAN Kao Kim Hourn, Việt Nam là một thành viên quan trọng và mang tính xây dựng của ASEAN trong hơn 30 năm qua, với những đóng góp nổi bật trên cả ba trụ cột: chính trị-an ninh, kinh tế và văn hóa-xã hội. Trong bối cảnh triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, ông bày tỏ tin tưởng Việt Nam sẽ tiếp tục đóng góp tích cực vào tiến trình phát triển của hiệp hội.

Đại sứ New Zealand tại ASEAN Joanna Anderson đánh giá cao vai trò điều phối linh hoạt của Việt Nam, đặc biệt trong các lĩnh vực an ninh năng lượng và hợp tác kinh tế. Trong khi đó, Đại sứ Indonesia tại ASEAN Derry Aman cho rằng, Việt Nam là nhân tố gắn kết, luôn thể hiện cam kết mạnh mẽ đối với các nguyên tắc cốt lõi của ASEAN. Những đánh giá này phản ánh sự ghi nhận của các đối tác đối với vai trò ngày càng chủ động và thực chất của Việt Nam trong ASEAN.

Nửa thế kỷ sau khi được ký kết, TAC không chỉ là văn kiện đặt nền móng cho hợp tác giữa các quốc gia Đông Nam Á mà còn trở thành bộ nguyên tắc ứng xử được cộng đồng quốc tế ghi nhận và tôn trọng. Trong bối cảnh môi trường chiến lược khu vực tiếp tục biến động, những giá trị về đối thoại, xây dựng lòng tin, tôn trọng luật pháp quốc tế và giải quyết hòa bình các tranh chấp vẫn là cơ sở để ASEAN củng cố đoàn kết nội khối và phát huy vai trò trung tâm trong cấu trúc khu vực đang định hình.

Đối với Việt Nam, 31 năm đồng hành cùng ASEAN cũng là 31 năm cùng các nước thành viên góp phần hiện thực hóa những nguyên tắc của TAC thông qua thúc đẩy hợp tác, tăng cường đồng thuận và xây dựng một Cộng đồng ASEAN gắn kết, tự cường và có khả năng thích ứng. Bước vào giai đoạn triển khai Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045, Việt Nam sẽ tiếp tục cùng ASEAN phát huy những giá trị bền vững mà TAC đã đặt nền móng từ năm 1976, đóng góp vào hòa bình, ổn định và phát triển của khu vực cũng như thế giới.