31 năm Việt Nam gia nhập ASEAN: Từ hội nhập đến kiến tạo liên kết kinh tế khu vực

Từ cánh cửa hội nhập đến nền tảng liên kết kinh tế khu vực

Ngày 28/7/1995, Việt Nam chính thức trở thành thành viên thứ bảy của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế của đất nước. Sự kiện này mở ra không gian hợp tác rộng lớn với các nền kinh tế trong khu vực, đồng thời tạo tiền đề để Việt Nam từng bước tham gia sâu hơn vào các thể chế kinh tế khu vực và toàn cầu, hiện thực hóa đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế.

Nguyên Bộ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Mạnh Cầm (thứ hai, từ phải sang), Tổng Thư ký ASEAN và các Bộ trưởng Ngoại giao ASEAN tại cuộc họp kết nạp Việt Nam trở thành thành viên chính thức thứ bảy của ASEAN, ngày 28/7/1995, tại Thủ đô Bandar Seri Begawan (Brunei). (Ảnh: Trần Sơn/TTXVN)

Sau khi gia nhập ASEAN, Việt Nam bắt đầu thực hiện lộ trình Khu vực Thương mại Tự do ASEAN (AFTA) từ năm 1996; tiếp tục thực thi Hiệp định Thương mại Hàng hóa ASEAN (ATIGA), Hiệp định Đầu tư Toàn diện ASEAN (ACIA) và tham gia Cộng đồng Kinh tế ASEAN (AEC) khi cộng đồng này chính thức hình thành vào cuối năm 2015. Việc thực thi các cam kết trong những khuôn khổ này góp phần thúc đẩy lưu chuyển hàng hóa, dịch vụ, đầu tư và dòng vốn, đồng thời tạo sức ép cải cách thể chế, mở cửa thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Những chuyển biến ấy được phản ánh rõ qua sự phát triển mạnh mẽ của thương mại hai chiều. Nếu năm 1995, kim ngạch thương mại Việt Nam - ASEAN mới đạt khoảng 3,26 tỷ USD, thì đến năm 2025 đã đạt khoảng 91 tỷ USD, tăng gần 30 lần.

Tuy nhiên, ý nghĩa của việc gia nhập ASEAN vượt xa sự gia tăng về quy mô thương mại. Theo GS.TS. NGND Hoàng Đức Thân, nguyên Viện trưởng Viện Thương mại và kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân, đây trước hết là một quyết định có ý nghĩa chiến lược đối với tiến trình phát triển đất nước.

“Giá trị lớn nhất và mang tính nền tảng nhất từ hội nhập ASEAN là củng cố môi trường hòa bình, ổn định để phát triển đất nước, đưa Việt Nam thoát khỏi thế bị bao vây, cấm vận, đồng thời mở rộng không gian thị trường và nâng tầm vị thế quốc gia trên trường quốc tế”, GS,TS Hoàng Đức Thân nhận định.

GS.TS. NGND Hoàng Đức Thân, nguyên Viện trưởng Viện Thương mại và Kinh tế quốc tế, Đại học Kinh tế Quốc dân.

Từ nền tảng hội nhập khu vực, Việt Nam từng bước mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, thu hút nguồn lực cho phát triển và tham gia sâu hơn vào mạng lưới sản xuất khu vực. Thông qua ASEAN, Việt Nam cũng tiếp cận các dòng vốn đầu tư, công nghệ và thị trường rộng lớn hơn, tạo thêm động lực cho tăng trưởng kinh tế.

ASEAN cũng trở thành nguồn cung quan trọng về máy móc, thiết bị, linh kiện, phụ tùng và nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất trong nước. Nhiều hàng hóa trung gian từ các nước ASEAN được doanh nghiệp Việt Nam nhập khẩu để phục vụ sản xuất, lắp ráp trước khi xuất khẩu sang các thị trường khác. Sự đan xen ngày càng sâu giữa xuất khẩu, nhập khẩu và sản xuất cho thấy quan hệ kinh tế Việt Nam - ASEAN đã vượt khỏi phạm vi trao đổi hàng hóa đơn thuần, từng bước hình thành mạng lưới liên kết sản xuất có tính bổ trợ và phụ thuộc lẫn nhau, GS.TS Hoàng Đức Thân nhấn mạnh.

Giá trị nổi bật hơn của tiến trình này nằm ở năng lực hội nhập được tích lũy qua thực tiễn. GS,TS Hoàng Đức Thân cho rằng, ASEAN là môi trường để Việt Nam làm quen với các quy tắc thương mại quốc tế, phương thức đàm phán và cơ chế vận hành của hợp tác đa phương trước khi bước vào những sân chơi có mức độ cam kết sâu rộng hơn.

“Việc thực hiện các cam kết của Cộng đồng Kinh tế ASEAN đã thúc đẩy Việt Nam hoàn thiện hệ thống pháp luật, cải cách thể chế kinh tế, xây dựng các tiêu chuẩn chất lượng hàng hóa và dịch vụ, qua đó nâng cao tính tương thích của pháp luật trong nước với chuẩn mực quốc tế và cải thiện năng lực cạnh tranh quốc gia”, GS,TS Hoàng Đức Thân nhấn mạnh.

Chính quá trình “học qua hội nhập” ấy đã tạo tiền đề để Việt Nam tham gia Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), đàm phán và thực thi các hiệp định thương mại tự do có tiêu chuẩn cao. Thông qua các khuôn khổ ASEAN+ và mạng lưới FTA do ASEAN dẫn dắt, trong đó có Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực, không gian hội nhập của Việt Nam tiếp tục được mở rộng, kết nối sâu hơn với các trung tâm sản xuất, đầu tư và thị trường lớn.

Nâng cao chất lượng hội nhập

31 năm sau ngày gia nhập ASEAN, bối cảnh hội nhập của Việt Nam đã thay đổi căn bản. Nếu giai đoạn đầu tập trung vào mở cửa thị trường, thu hút đầu tư và gia tăng kim ngạch thương mại, thì giai đoạn hiện nay đặt trọng tâm vào kinh tế số, tăng trưởng xanh, đổi mới sáng tạo và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

ASEAN tiếp tục là một trong những đối tác kinh tế quan trọng của Việt Nam, đồng thời là nền tảng để Việt Nam mở rộng hội nhập với khu vực và thế giới.

Định hướng này được thể hiện rõ tại Hội nghị Cấp cao ASEAN lần thứ 46 vào tháng 5/2025, khi các nhà lãnh đạo thông qua Tầm nhìn Cộng đồng ASEAN 2045 và Kế hoạch Chiến lược Cộng đồng Kinh tế ASEAN giai đoạn 2026 - 2030. Mục tiêu đặt ra là xây dựng một thị trường thống nhất, có năng lực cạnh tranh cao, thúc đẩy chuyển đổi số, phát triển xanh, tăng cường kết nối chuỗi cung ứng và nâng cao vị thế của ASEAN trong nền kinh tế toàn cầu.

Sự thay đổi trong định hướng phát triển của ASEAN cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với tiến trình hội nhập của Việt Nam. Sau hơn 3 thập kỷ mở rộng thị trường và tham gia các cơ chế hợp tác khu vực, vấn đề trọng tâm không còn dừng ở mức tăng bao nhiêu về thương mại hay thu hút được bao nhiêu vốn đầu tư, mà là nền kinh tế giữ lại được bao nhiêu giá trị, doanh nghiệp trong nước đứng ở đâu trong chuỗi cung ứng và khả năng làm chủ công nghệ được nâng lên đến mức nào.

Cán cân thương mại với ASEAN phần nào phản ánh thực tế đó. Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), năm 2025, Việt Nam xuất khẩu sang ASEAN đạt 38,4 tỷ USD, trong khi nhập khẩu từ khu vực này đạt 52,5 tỷ USD.

Nhập siêu cần được đặt trong tổng thể mạng lưới sản xuất khu vực. Theo GS,TS Hoàng Đức Thân, ASEAN là nguồn cung quan trọng về máy móc, thiết bị, linh kiện, phụ tùng và nguyên liệu đầu vào phục vụ sản xuất của Việt Nam. Điều này phản ánh mức độ tham gia ngày càng sâu của Việt Nam vào mạng lưới sản xuất và chuỗi cung ứng khu vực.

Trọng tâm của hội nhập trong giai đoạn mới vì thế phải chuyển từ mở rộng quy mô sang nâng cao hiệu quả. GS,TS Hoàng Đức Thân nhấn mạnh, trong giai đoạn mới, đánh giá hiệu quả hội nhập cần chuyển từ kết quả sang hiệu quả, từ lượng sang chất. Bên cạnh quy mô thương mại và đầu tư, những tiêu chí như chất lượng dòng vốn FDI, tỷ lệ giá trị gia tăng giữ lại trong nước, năng lực đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và sức chống chịu của nền kinh tế sẽ phản ánh đầy đủ hơn chất lượng hội nhập. Những tiêu chí có ý nghĩa hơn là tỷ lệ giá trị gia tăng được giữ lại trong nước, chất lượng dòng vốn đầu tư, mức độ tham gia của doanh nghiệp Việt Nam vào chuỗi cung ứng, năng lực đổi mới sáng tạo, trình độ chuyển đổi số. Đồng thời, đó cũng là khả năng đáp ứng các yêu cầu về tăng trưởng xanh và sức chống chịu của nền kinh tế trước những cú sốc bên ngoài.