Cuộc chiến đường ống: Toan tính của Iran và phép thử với thị trường dầu toàn cầu

Các đường ống dẫn dầu tại một cơ sở khai thác dầu của Iran trên đảo Khark ở ngoài khơi vùng Vịnh. Ảnh: AFP/TTXVN

Theo kênh CNA, về bản chất, Tehran đang đánh vào điểm yếu chính trị nhạy cảm của Washington: chi phí năng lượng. Nếu giá xăng tăng mạnh, áp lực từ cử tri và thị trường có thể nhanh chóng làm suy yếu quyết tâm tiến hành chiến dịch quân sự của Nhà Trắng.

Tuy nhiên, kế hoạch sinh tồn này của Iran không phải không có điểm dễ bị phá vỡ. Yếu tố có thể làm chệch hướng chiến lược của Tehran chính là Saudi Arabia - đối thủ lâu năm của Iran trong khu vực - nếu Riyadh có thể giúp giảm bớt cú sốc nguồn cung trên thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Trung tâm của kịch bản này là một hạ tầng chiến lược ít được chú ý: đường ống dầu Đông - Tây dài khoảng 1.200 km chạy xuyên bán đảo Arab, nối Vịnh Ba Tư với Biển Đỏ. Công trình này được xây dựng cho đúng một kịch bản mà nhiều người từng coi là cực đoan: Iran phong tỏa eo biển Hormuz.

Saudi Arabia đã xây dựng đường ống này cách đây 45 năm với dự tính rằng một ngày nào đó Tehran có thể làm điều tưởng như không thể: chặn dòng vận chuyển năng lượng qua tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới.

Eo biển Hormuz từ lâu được xem là “nút thắt cổ chai” của thị trường dầu mỏ toàn cầu. Mỗi ngày khoảng 20 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu, tương đương gần 1/5 nhu cầu tiêu thụ toàn cầu, đi qua tuyến đường hẹp này. Nếu dòng chảy này bị gián đoạn, cú sốc đối với thị trường năng lượng sẽ xảy ra gần như ngay lập tức.

Đương nhiên, đường ống của Saudi Arabia không thể thay thế toàn bộ khối lượng đó, thậm chí còn cách rất xa. Tuy nhiên, đường ống này vẫn có thể giúp chuyển hướng khoảng 5 triệu thùng dầu mỗi ngày.

Song song với đó, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) cũng sở hữu một tuyến đường ống riêng dẫn dầu ra vịnh Oman với công suất khoảng 1,5 triệu thùng mỗi ngày. Trong tình huống khẩn cấp, công suất này có thể được nâng lên gần 2 triệu thùng.

Nếu kết hợp, hai tuyến đường ống này có thể giúp làm chậm đà tăng của giá dầu, dù không thể chặn hoàn toàn, với điều kiện Saudi Arabia và UAE có đủ tàu chở dầu cập các cảng bốc hàng nơi dầu được chuyển đến.

Hiện khoảng 25 siêu tàu chở dầu, mỗi chiếc có thể chở khoảng 2 triệu thùng, đã đổi hướng khỏi lộ trình ban đầu để tiến về các điểm bốc dầu mới bên ngoài Vịnh Ba Tư.

Câu hỏi còn bỏ ngỏ là liệu các cảng này có đủ năng lực xử lý lượng tàu lớn như vậy hay không?

Cú sốc tức thời đối với thị trường dầu

Công nhân làm việc tại nhà máy lọc dầu ở Wasit, Iraq. Ảnh: THX/TTXVN

Mức độ gián đoạn nguồn cung kể từ khi các cuộc không kích đầu tiên nhằm vào Iran bắt đầu đã khiến thị trường năng lượng phản ứng dữ dội.

Ngay khi thị trường mở cửa vào tối ngày 8/3, giá dầu đã vượt mốc 100 USD/thùng chỉ trong vài giây giao dịch đầu tiên, tăng khoảng 20%.

Tuy vậy, vẫn có khả năng, dù rất mong manh rằng các tuyến đường ống tránh Hormuz có thể giúp làm chậm đà tăng của giá dầu, qua đó tạo thêm thời gian cho Washington.

Nhà Trắng dường như đang đặt cược rằng chiến dịch quân sự có thể kết thúc trước khi áp lực từ thị trường năng lượng trở nên quá lớn.

“Tôi nghĩ giá dầu sẽ tăng, và đúng là như vậy”, Tổng thống Donald Trump nói với các phóng viên cuối tuần qua. “Nhưng rồi chúng sẽ giảm. Chúng sẽ giảm rất nhanh”.

Theo ông Trump, mục tiêu của chiến dịch là loại bỏ một mối đe dọa lớn đối với ổn định toàn cầu.

Tuy nhiên, diễn biến thực tế cho thấy chiến lược này có thể đã được điều chỉnh trong quá trình triển khai, khi chiến dịch không diễn ra theo đúng kịch bản ban đầu.

Để chiến lược của Washington thành công, một loạt điều kiện phải đồng thời được đáp ứng.

Thứ nhất, các tuyến đường ống tránh Eo biển Hormuz của Saudi Arabia và UAE phải đủ khả năng duy trì dòng chảy dầu ra thị trường.

Thứ hai, chiến dịch quân sự cần kết thúc trong vài ngày thay vì kéo dài nhiều tuần - hoặc ít nhất phải đủ nhanh để các tàu chở dầu vẫn có thể ra vào Eo biển Hormuz trong khoảng thời gian đó.

Thứ ba, các cơ sở sản xuất, lọc dầu và bốc dỡ trong khu vực phải tránh được thiệt hại nghiêm trọng, để xuất khẩu dầu có thể nhanh chóng được khôi phục.

Tất cả những điều này đều là những “canh bạc” lớn.

Thực tế cũng cho thấy những giả định ban đầu của Washington rằng chiến dịch có thể diễn ra nhanh chóng và ít rủi ro có lẽ đã quá lạc quan.

Nỗ lực chuyển hướng khỏi Hormuz

Quang cảnh bờ biển Iran và đảo Qeshm ở eo biển Hormuz, ngày 10/12/2023. Ảnh: REUTERS/TTXVN

Những động thái gần đây cho thấy các nước vùng Vịnh đang khẩn trương chuyển hướng dòng dầu.

Ngày 8/3, Tập đoàn dầu khí quốc gia Saudi Arabia Aramco đồng thời bốc hàng cho ba tàu chở dầu cỡ rất lớn (VLCC) tại các cảng Yanbu và Al Muajjiz trên bờ Biển Đỏ. Điều này cho thấy Riyadh đang cố gắng chuyển càng nhiều dầu càng tốt sang tuyến vận chuyển ngoài eo biển Hormuz.

Trong khi đó, công ty dầu khí quốc gia Abu Dhabi (Adnoc) cũng đang bốc dầu cho một tàu VLCC tại cảng Fujairah, nằm ngoài eo biển Hormuz.

Quy mô hoạt động tại ba địa điểm này được giới quan sát đánh giá là chưa từng có tiền lệ.

Tuy nhiên, câu hỏi lớn đặt ra là liệu những biện pháp này có đủ để ổn định thị trường hay không. Nếu tính theo giá trị thực, sau khi điều chỉnh theo lạm phát, giá dầu hiện nay vẫn thấp hơn so với nhiều đợt tăng mạnh trong lịch sử.

Mức 139 USD/thùng đạt được vào tháng 3/2022 sau khi Nga phát động chiến dịch quân sự tại Ukraine tương đương khoảng 157 USD/thùng theo giá hiện tại.

Còn mức kỷ lục 147,5 USD/thùng vào tháng 7/2008 tương đương khoảng 205 USD/thùng theo giá ngày nay.

Ngoài ra, tác động tăng giá hiện nay mới chỉ diễn ra trong vài ngày, chưa phải kéo dài nhiều tháng hay nhiều quý.

Để một đợt tăng giá trở thành khủng hoảng năng lượng toàn diện, giá dầu cần phải tăng cao hơn nữa và duy trì trong một khoảng thời gian dài. Tuy nhiên, nếu các cuộc tấn công và phản công kéo dài nhiều tuần, áp lực lên thị trường chắc chắn sẽ gia tăng.

Các tuyến đường ống thay thế có thể giúp “mua thêm thời gian”, nhưng về lâu dài, không có giải pháp nào thay thế được việc khôi phục lưu thông qua eo biển Hormuz.

Những rủi ro mới

Trong bối cảnh đó, Saudi Arabia và UAE đang phải bước đi trên một “sợi dây an ninh” mong manh.

Việc chuyển hướng dầu qua các tuyến đường ống thay thế là một phần trong cam kết duy trì nguồn cung cho thị trường năng lượng toàn cầu.

Tuy nhiên, các động thái này đồng thời cũng có thể bị xem là hỗ trợ chiến lược của Washington, qua đó làm gia tăng nguy cơ phản ứng quân sự từ phía Tehran.

Khi ngày càng nhiều tàu chở dầu hướng đến các cảng mới ngoài Vịnh Ba Tư, giới chức năng lượng tại Riyadh và Abu Dhabi bắt đầu lo ngại về nguy cơ các cơ sở hạ tầng như đường ống, trạm bơm hoặc cảng biển trở thành mục tiêu tấn công bằng máy bay không người lái.

Trong nhiều thập kỷ, quan hệ giữa các quốc gia Arab vùng Vịnh và Iran luôn tồn tại nhiều căng thẳng.

Tuy nhiên, trong vài năm gần đây, Riyadh và Abu Dhabi đã tìm cách cải thiện quan hệ với Tehran.

Trước khi xung đột bùng phát, các nước này thậm chí còn kỳ vọng Iran và Mỹ có thể đạt được một thỏa thuận ngoại giao thông qua các cuộc đàm phán do Oman làm trung gian.

Giờ đây, yếu tố dầu mỏ đang kéo họ tiến gần hơn vào vòng xoáy xung đột, với những hệ quả vẫn còn khó dự đoán.

Mặt trận mới của cuộc chiến

Nhìn rộng hơn, cuộc xung đột tại vùng Vịnh ngày càng hiện rõ dáng dấp của một cuộc chiến kinh tế, nơi các tuyến vận tải năng lượng trở thành mục tiêu chiến lược.

Trong Thế chiến II, Đức từng tìm cách cắt đứt nguồn cung thiết yếu của Anh trong trận chiến Đại Tây Dương bằng cách tấn công các đoàn tàu vận tải.

Ngày nay, dường như một cuộc cạnh tranh đang diễn ra, nhưng thay vì tàu hàng trên đại dương, tâm điểm lại là các tuyến đường ống dầu.

Nếu Eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn, tương lai của thị trường năng lượng toàn cầu có thể phụ thuộc vào một mạng lưới đường ống chạy xuyên sa mạc. Và trong cuộc đối đầu địa chính trị này, đó có thể chính là “mặt trận” quan trọng nhất.

Hải Vân/Báo Tin tức và Dân tộc