'Cuộc chơi' mới của pháp lam

Cây violin bằng đồng được phủ men pháp lam của nghệ nhân Đỗ Hữu Triết

Khảm pháp lam lên đàn đồng

Trong giới mỹ thuật Huế, nghệ nhân Đỗ Hữu Triết được biết đến như người góp phần đưa pháp lam trở lại sau thời gian dài vắng bóng. Nhưng với ông, việc khôi phục kỹ nghệ truyền thống chỉ là bước đầu. Điều khiến ông suy nghĩ nhiều hơn là làm sao để chất liệu này tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại. Và việc ông làm đã khiến nhiều người bất ngờ, đó là khi pháp lam xuất hiện trên một nhạc cụ phương Tây - cây đàn violin.

Ý tưởng nảy ra khi ông quan sát những sản phẩm mình từng làm bằng kỹ thuật “plique à jour”. Các mảng men trong suốt dưới ánh sáng gợi cho ông liên tưởng đến những vật có chuyển động và âm thanh. Violin là nhạc cụ đòi hỏi độ chính xác rất cao. Do đó, đây là cơ hội kiểm chứng khả năng thích ứng của pháp lam trong một môi trường hoàn toàn khác biệt.

Để bắt đầu, ông Triết phải nghiên cứu kỹ cấu trúc của nhiều cây đàn gỗ. Từng chi tiết nhỏ như độ cong mặt đàn, độ dày vỏ đàn cho đến vị trí hông đàn đều được ông đo đạc lại. Đó là bước nền để chuyển cấu trúc vốn dành cho gỗ sang kim loại. Công đoạn này mất nhiều thời gian hơn ông dự tính vì chỉ một thay đổi nhỏ cũng có thể làm âm thanh lệch chuẩn.

Sau khi tìm được cấu trúc phù hợp, ông mới đưa pháp lam vào bề mặt đàn. Đây lại là một thử thách khác. Nhiệt nung có thể làm thay đổi độ căng của kim loại nên từng ô men phải được bố trí hợp lý, vừa giữ được độ “mềm” cho âm thanh, vừa tạo được sắc độ ông mong muốn.

Chia sẻ về giai đoạn khó nhất, ông nói: “Violin không giống những vật để trưng bày. Nó phải cất tiếng đúng, phải vang và có độ sâu. Khi chuyển sang đồng, tôi phải thử đi thử lại rất nhiều lần để tìm được độ rung phù hợp. Men đẹp đến đâu cũng vô nghĩa nếu tiếng đàn không hay”.

Chính vì độ khó này mà nhiều người trong giới nghệ thuật xem cây violin bằng đồng của ông là sáng tạo mang tính “vượt giới hạn”. Nó là quá trình kiểm chứng khả năng của pháp lam trong một môi trường mà chưa ai từng thử. Khi cây đàn cất tiếng, đó là lúc mọi công đoạn nghiên cứu, thử nghiệm và điều chỉnh được trả lời bằng âm thanh thực sự.

Các mảng men nhiều màu giúp cây đàn trở nên sống động hơn khi ánh sáng chiếu vào, tạo hiệu ứng gần như phát sáng. Người xem vừa nghe âm thanh, vừa cảm nhận được ánh sắc của men như đang nhìn một tác phẩm nghệ thuật chuyển động.

“Tôi muốn chứng minh rằng, pháp lam không phải chất liệu chỉ bó hẹp trong khuôn mẫu. Nếu nó có thể hiện diện trên một nhạc cụ phức tạp, nghĩa là nó có thể đi xa hơn nữa”, ông Triết nói.

Thử nghiệm bứt phá

Từ thử nghiệm với cây đàn violin, ông Triết tiếp tục tìm cách mở rộng khả năng của pháp lam trong nhiều dòng sản phẩm khác. Một trong những hướng đi gây chú ý gần đây chính là tượng ngựa bằng đồng phủ men nhiều màu. Tác phẩm được ông thực hiện như lời chào năm Bính Ngọ sắp tới.

Hình dáng con ngựa được tạo phác trên khuôn đồng với tư thế khỏe khoắn, bờm tung bay, thể hiện nhịp chuyển động mạnh mẽ. Trên thân tượng, các mảng men được xử lý theo nhiều lớp để tạo độ sâu và sự chuyển sắc. Dưới ánh sáng, mỗi thớ men hiện lên khác nhau, khi rực rỡ, khi trầm ấm, tạo cảm giác con ngựa đang chuyển mình. Tác phẩm vừa mang tinh thần năm mới, vừa khẳng định khả năng thể hiện của pháp lam trên những hình khối phức tạp.

Ông Triết cho biết, ông chọn hình tượng ngựa không chỉ vì yếu tố thời vận mà còn vì đây là linh vật đòi hỏi sự mềm mại trong đường nét. Khi đặt men lên những đường cong liên tục, nghệ nhân phải kiểm soát nhiệt độ nung và độ dày men để tránh làm mất dáng, đồng thời giữ được sự chuyển màu như mong muốn.

“Ngựa là linh vật có nhiều cảm xúc. Khi đưa pháp lam vào đó, điều quan trọng nhất là tạo được cảm giác sống động. Con ngựa phải có khí chất riêng, phải gợi được tinh thần của năm mới”, ông Triết cho hay.

Song song đó, ông Triết vẫn tiếp tục làm đèn thấu sáng và các chi tiết nội thất pháp lam. Kỹ thuật “plique à jour” giúp các ô men trong vắt, ánh sáng có thể xuyên qua. Khi được đặt trong không gian hiện đại, những tấm men này tạo cảm giác ấm áp và tinh tế. Nhiều nhà thiết kế trẻ ưa chuộng các mặt bàn, mặt ghế và khung trang trí mà ông thực hiện, vì chúng mang đến sự hài hòa giữa truyền thống và hiện đại.

Ngoài hình thức tạo hình, dòng trang sức pháp lam vẫn được ông duy trì. Những họa tiết cung đình được giản lược phù hợp thị hiếu ngày nay nhưng vẫn giữ được sự sang trọng của men màu. Các mẫu đều được làm số lượng ít, tôn sự độc bản và khả năng chế tác của nghệ nhân.

Tuệ Băng - Ảnh: NVCC