Cuộc đảo chính bất thành nhắm vào ông Roosevelt

Bối cảnh đảo chính

Theo Bách khoa thư mở (EWO), cuộc đảo chính chống lại Tổng thống đắc cử Franklin D. Roosevelt (thường gọi tắt là FDR) được giới tình báo đặt tên là Âm mưu của giới kinh doanh (Business Plot), hay Cuộc đảo chính Phố Wall (Wall Street Putsch), là âm mưu chính trị nhằm lật đổ chính phủ Tổng thống mới đắc cử FDR. Mục tiêu đảo chính là thiết lập một tổ chức quân sự phát xít, đưa nhà độc tài lên nắm quyền nhằm bảo vệ lợi ích tài chính cho giới siêu giàu trước các chính sách kinh tế mới New Deal (Thỏa ước mới) của ông Roosevelt.

Nhìn lại, có vẻ như nước Mỹ vượt qua cơn bão táp mà không trải qua những biến động tư tưởng dữ dội - thứ từng lật đổ nhiều chính phủ ở những nơi khác, là một điều tất yếu. Lịch sử chính trị Mỹ thường được xem như một sự trở lại đầy bình thường với "quy luật tự nhiên" mỗi khi đối mặt với biến động. Theo đó, những cuộc cách mạng gắn liền với các nhiệm kỳ tổng thống mang tính bước ngoặt, như Kỷ nguyên Jackson, thời kỳ của hai đời tổng thống Roosevelt, hay thậm chí là "Cuộc cách mạng Reagan" hiện đại hơn, đều dần bị san phẳng theo thời gian, đến mức những vị tổng thống có quan điểm chính trị hoàn toàn đối lập dường như vẫn có thể đứng cạnh nhau và mỉm cười tại một điểm tham quan ở Disney World.

Tổng thống đắc cử Franklin D. Roosevelt. (Nguồn: Insidestory.org.au)

Nói cách khác, người Mỹ thời nay, bất kể quan điểm đảng phái, thường xếp Franklin D. Roosevelt vào hàng ngũ các tổng thống xuất sắc nhất, khó mà thấu hiểu được mối đe dọa mà FDR dường như đại diện trong mắt một bộ phận người dân vào thời điểm ông đắc cử. Đối với những người Mỹ đang tuyệt vọng dưới sức ép nặng nề của nền kinh tế sụp đổ trong cuộc Đại Suy thoái, chính sách New Deal của Roosevelt chính là kiểu lãnh đạo quyết đoán và táo bạo mà họ mong mỏi; nó hoàn toàn trái ngược với cách tiếp cận "để mặc tự do" (laissez-faire) của những người tiền nhiệm - những người đã đẩy đất nước vào tình cảnh khốn cùng này. Tuy nhiên, với những người Mỹ khác - đặc biệt là giới lãnh đạo doanh nghiệp, những người lo sợ bị gắn mác "giai cấp tư sản" bởi một lực lượng tự xưng là "giai cấp vô sản" đang hừng hực khí thế muốn "đổ máu" thì chiến thắng của Roosevelt lại gợi lên nỗi ám ảnh về các cuộc tấn công của phe vô chính phủ hồi đầu thế kỷ 20, về "Mùa hè đỏ lửa" năm 1919 và vụ đánh bom chấn động tại Phố Wall năm 1920.

Tại Đức, trước nỗi lo sợ về sự trỗi dậy của chủ nghĩa cộng sản và mong muốn bảo vệ các khoản đầu tư của mình, giới lãnh đạo doanh nghiệp của Cộng hòa Weimar đang trên đà sụp đổ đã cùng nhau soạn thảo và ký kết bản kiến nghị Industrielleneingabe vào năm 1932. Họ yêu cầu Tổng thống Đức Paul von Hindenburg bổ nhiệm một người mà họ tin là có thể đại diện cho lợi ích của mình và chèo lái đất nước vững vàng giữa cơn biến động, và đó chính là Adolf Hitler. Đầu năm sau đó, Hitler đã tổ chức một cuộc họp bí mật với một số nhà công nghiệp hàng đầu nước Đức tại tư gia của Hermann Goering để hợp tác và huy động nguồn lực cho Đạo luật Ủy quyền (Enabling Act) khét tiếng; đạo luật này sẽ tước bỏ thêm quyền lực của Tổng thống Von Hindenburg và trao quyền hành lớn hơn vào tay Hitler cũng như theo niềm tin của giới công nghiệp là vào chính tay họ.

Một số nhân vật tại Phố Wall đã tự hỏi: nếu mô hình này thành công ở Đức, liệu nó có thể áp dụng được ở Mỹ hay không?

Ai đứng sau đảo chính?

Nhóm âm mưu đứng sau đảo chính đã nhắm sẵn một ứng viên, đó là thiếu tướng Smedley D. Butler, một trong những sĩ quan thủy quân lục chiến (TQLC), người từng được trao tặng nhiều huân chương nhất trong lịch sử quân đội Mỹ. Tuy nhiên, họ đã không lường trước được D. Butler không hề muốn trở thành công cụ ngoan ngoãn trong tay họ và chính sự chính trực của ông có lẽ là rào cản quan trọng ngăn cách nền dân chủ của Mỹ bằng một cuộc đảo chính phát xít.

Cũng phải nói thêm rằng, sang thập niên 1930, Thiếu tướng Butler hoàn toàn không còn thiện cảm với chính quyền liên bang. Ông từng phục vụ đầy kiêu hãnh trong TQLC từ thời chiến tranh Philippines - Mỹ cho đến Thế chiến I, nhưng dần dần, ông bắt đầu cảm thấy không phải cuộc xung đột nào bản thân tham gia cũng thực sự chính nghĩa hay đáng tự hào. Theo cuốn tiểu sử xuất bản năm 2014 tựa đề “Maverick Marine: General Smedley D. Butler and the Contradictions of American Military History” (tạm dịch: Người lính thủy đánh bộ khác biệt: Tướng Smedley D. Butler và những nghịch lý trong lịch sử quân sự Mỹ), Butler đã tóm tắt sự nghiệp của mình như “một con rối” trong tay chính quyền.

Butler đã bày tỏ sự hoài nghi khi nhận Huân chương Danh dự (Medal of Honor) đầu tiên cho sự kiện ném bom Veracruz (Mexico) năm 1914, một sự kiện nay đã ít người còn nhớ đến vì ông cảm thấy mình không hề làm gì xứng đáng với phần thưởng này (một quan điểm cũng được nhiều nhà phê bình chia sẻ vào thời điểm đó, khi các huân chương dường như được trao tặng một cách tràn lan và thiếu chọn lọc). Trong một lá thư gửi mẹ, ông viết: “Ngay cả trong những khoảnh khắc tự mãn nhất, con cũng không thể nhớ ra bất kỳ hành động nào - hay thậm chí là tập hợp các hành động của mình xứng đáng dù chỉ một chút với sự vinh danh như vậy”. Butler đã cố gắng trả lại huân chương, nhưng Hải quân kiên quyết yêu cầu ông phải giữ và đeo nó. Butler càng thêm hoài nghi khi tham gia cái gọi là "Chiến tranh Chuối" (Banana Wars) - một loạt các hoạt động trấn áp và chiếm đóng quân sự trên khắp Trung Mỹ nhằm bảo vệ và hỗ trợ lợi ích kinh doanh của Mỹ ở nước ngoài.

Sau khi giải ngũ, Butler bắt đầu lên tiếng bảo vệ quyền lợi cho các cựu binh Mỹ, đặc biệt là sau sự kiện Tổng thống Herbert Hoover trấn áp "Bonus Army" (Đội quân tiền thưởng) - một nhóm cựu chiến binh Thế chiến I từng đòi chi trả khoản tiền thưởng của họ trong thời kỳ Đại Suy thoái nhưng lại bị Tướng Douglas MacArthur giải tán bằng vũ lực. Quan điểm của Butler cũng không hề thay đổi khi ông Roosevelt đắc cử. Năm 1933, ông đi khắp đất nước để vận động thành viên cho tổ chức Cựu binh chiến tranh hải ngoại (Veterans of Foreign Wars) và chỉ trích các chính sách của chính quyền Roosevelt, đặc biệt là Đạo luật Kinh tế năm 1933.

Chính nhờ bề dày thành tích quân sự, tầm ảnh hưởng tiềm tàng đối với hàng trăm nghìn cựu chiến binh đang bất mãn, cùng thái độ công khai phản đối cách điều hành đất nước của Roosevelt mà Butler, theo lời khai của chính ông sau này đã được Bill Doyle và Gerald P. MacGuire tiếp cận đưa ra một đề nghị để lật đổ FDR.

MacGuire là một nhân viên kinh doanh trái phiếu kiêm thành viên tổ chức Hội cựu chiến binh Hoa Kỳ (American Legion); ông ta tự nhận mình có mối liên hệ với một nhóm các doanh nhân giàu có. Kế hoạch của họ là để nhóm này do Butler lãnh đạo và được giới thượng lưu giàu có hậu thuẫn tài chính gây sức ép buộc Roosevelt phải lập ra một chức vụ mới trong nội các, lấy lý do sức khỏe Tổng thống đang sa sút làm cái cớ.

MacGuire đã tiết lộ toàn bộ chi tiết kế hoạch này cho Butler vào ngày 22/8/1934. Dù cảm thấy ghê tởm trước âm mưu đó, Butler vẫn giữ kín thái độ. Ông đã liên hệ với cựu thư ký riêng là Paul Comly French - lúc bấy giờ đang là phóng viên của tờ Philadelphia Record. French đã sắp xếp một cuộc gặp trực tiếp với MacGuire vào ngày 13/9 và vô cùng ngạc nhiên trước sự cởi mở, thậm chí có phần huênh hoang của MacGuire khi nói về âm mưu được cho là bí mật, cũng như mong muốn của ông ta về việc biến nước Mỹ thành một quốc gia phát xít thay thế cho hệ thống dân chủ đã bầu ra Franklin D. Roosevelt.

Nhờ tài năng lãnh đạo, ông Franklin D. Roosevelt đã tại vị suốt 4 nhiệm kỳ liên tục (từ 1933 đến năm 1945). (Nguồn: Facebook.com)

Hậu đảo chính

Paul Comly French sau đó đã công bố chi tiết về âm mưu đảo chính trong một bài báo phanh phui sự thật trên tờ báo phát hành tại Philadelphia của mình và tờ New York Post. Về phần mình, Butler cuối cùng đã thẳng thừng bác bỏ MacGuire bằng lời tuyên bố: "Mối quan tâm và cũng là thú vui duy nhất của tôi là duy trì nền dân chủ. Nếu ông tập hợp được 500.000 binh sĩ ủng hộ bất cứ điều gì mang hơi hướng phát xít, tôi sẽ huy động 500.000 người khác để đánh cho các ông tơi tả, và chúng ta sẽ có một cuộc chiến tranh thực sự ngay trên nước Mỹ của chúng ta".

Tại Hạ viện, Ủy ban Đặc biệt về các hoạt động chống Mỹ (được ủy quyền điều tra tuyên truyền của Đức Quốc xã và một số hoạt động tuyên truyền khác, đôi khi còn được gọi là Ủy ban McCormack-Dickstein) đã tiến hành điều tra âm mưu này; tuy nhiên, giới truyền thông lúc đó đã bắt đầu tung ra các luồng dư luận nhằm bác bỏ những cáo buộc của Butler. Vào ngày 22/11/1934, chỉ hai ngày sau khi Ủy ban bắt đầu cuộc điều tra, tờ New York Times đã đăng một bài viết với tiêu đề “CREDULITY UNLIMITED” (Sự cả tin vô hạn), trong đó khẳng định: “Toàn bộ câu chuyện nghe giống như một trò lừa bịp khổng lồ”.

Kết luận này đặt ra một câu hỏi hiển nhiên: Nếu âm mưu đó là có thật, thì ai là kẻ đứng sau? Những nhà tài phiệt giàu có nào ở Phố Wall đã hậu thuẫn cho cái gọi là “cuộc đảo chính Phố Wall” của MacGuire? Đây là câu hỏi mà D. Butler đã cố gắng giải đáp trong lời khai của mình. Tuy nhiên, ủy ban này (một cách trớ trêu thay, lại là tiền thân của Ủy ban Hạ viện về các hoạt động chống Mỹ nổi tiếng với việc săn lùng những người theo chủ nghĩa cộng sản vào thập niên 1950) lại chẳng mặn mà với việc công khai danh tính những kẻ chủ mưu. "Giống như hầu hết các ủy ban khác, nó chỉ trừng phạt kẻ nhỏ mà để cho kẻ lớn thoát tội. Những nhân vật chóp bu thậm chí còn chẳng bị triệu tập để lấy lời khai. Những cái tên mà tôi nêu ra đã bị lược bỏ hoặc không được chú ý tới”, Butler nói khi cung cấp lời khai.

Những nhà tài phiệt công nghiệp lừng danh như J.P. Morgan và Irénée du Pont từng bị đồn đoán là những kẻ cầm đầu âm mưu này; thế nhưng, gần một thế kỷ sau, như tờ The Guardian nhận định, dư luận vẫn băn khoăn với câu hỏi: "Tại sao người ta lại biết quá ít về âm mưu đảo chính nhắm vào Franklin D. Roosevelt hồi thập niên 1930?". Một giả thuyết được nhiều nguồn tin đưa ra - bao gồm cả một chương trình trên đài BBC Radio 4 cho rằng chính FDR muốn mọi chuyện diễn ra như vậy. Có thể tổng thống đã tận dụng mối đe dọa buộc tội phản quốc đối với các nhà tài phiệt giàu có này để ép họ từ bỏ sự phản đối đối với chính sách New Deal. Bằng cách không truy cứu trách nhiệm pháp lý, FDR đã đánh cược, ông có thể thông qua các đạo luật tiến bộ mà bản thân ông tin là sẽ cứu vãn được đất nước.

Về phần mình, D. Butler đã dành cả năm 1935 để đi khắp đất nước quảng bá cho cuốn sách “War is a Racket” (Chiến tranh là một trò trục lợi). "Nó vẫn luôn là như vậy. Đó có lẽ là trò lâu đời nhất, chắc chắn là trò sinh lời nhất, và chắc chắn cũng là trò tàn độc nhất. Đó là trò duy nhất mang quy mô quốc tế. Đó là trò duy nhất mà lợi nhuận được tính bằng đô la còn tổn thất lại tính bằng sinh mạng con người", Butler đề cập ngay trong phần mở đầu của cuốn sách như đề cập.

Hai mươi năm sau, sự phẫn nộ gay gắt của Butler đối với "trò trục lợi từ chiến tranh" ấy đã được diễn đạt lại và vang lên như một lời cảnh báo từ một nơi ít ai ngờ tới nhất: Nhà Trắng. Vào ngày 17/1/1961, trong bài diễn văn chia tay, Tổng thống Dwight D. Eisenhower đã cảnh báo rằng: "Trong các cơ quan chính phủ, chúng ta phải cảnh giác trước việc tổ hợp quân sự - công nghiệp thâu tóm những ảnh hưởng không chính đáng, dù là do họ chủ động tìm kiếm hay tự nhiên mà có".