Cuộc dịch chuyển của ngành công nghiệp đất hiếm

Tác giả: Guillaume Pitron/Nguyễn Trịnh/OmegaPlus/NXB Tri thức

Cuộc chiến kim loại hiếm

Cuốn sách của nhà báo người Pháp Guillaume Pitron là tác phẩm điều tra sâu sắc, đưa ra góc nhìn khác biệt về mặt trái của cuộc cách mạng công nghệ xanh và số hóa, gợi nhiều suy ngẫm trong bối cảnh thế giới hiện tại.

Cuộc dịch chuyển của ngành công nghiệp đất hiếm

Vào cuối những năm 1990, Nhật Bản, Mỹ và châu Âu chiếm đến 90% thị trường nam châm toàn cầu, nhưng hiện nay Trung Quốc kiểm soát tới 92% sản lượng thế giới.

Khai thác đất hiếm. Nguồn ảnh: Global Times

Sự mù quáng lớn của chúng ta khởi nguồn từ một vài dấu hiệu của kiểu "tư duy ảo tưởng". Chẳng hạn, ảo tưởng về sự dẫn đầu vĩnh viễn trong khoa học đã chi phối tư tưởng phương Tây suốt một thời gian dài.

Tư tưởng này thấm nhuần vào nhiều lĩnh vực kinh tế, ngay từ những năm 1980: khi từ bỏ các ngành công nghiệp nặng, chúng ta tin rằng có thể tập trung vào các ngành sản xuất có giá trị gia tăng cao và duy trì biên lợi nhuận ổn định. Một số người tin rằng các quốc gia mới nổi sẽ mãi chỉ là công xưởng của thế giới - nơi sản xuất quần jeans và đồ chơi, trong khi chúng ta sẽ độc quyền thống trị các lĩnh vực có lợi nhuận cao.

Như một đại diện công đoàn ngành luyện kim của Mỹ chia sẻ: "Tôi nghĩ hầu hết mọi người vẫn tin rằng tác động của sự biến động [do cạnh tranh từ Trung Quốc gây ra] sẽ chỉ giới hạn ở những công việc đòi hỏi ít kỹ năng. Chúng ta không nhận ra rằng mình không chỉ mất việc sản xuất ra những chiếc cốc đựng cà phê mà còn gặp bất lợi kinh tế nghiêm trọng hơn nhiều ngay cả trong những công việc yêu cầu kỹ năng cao nhất."

Thêm vào đó là một ảo tưởng cho rằng các ngành công nghiệp sẽ dần nhường chỗ cho một nền kinh tế tập trung phần lớn vào lĩnh vực dịch vụ. Trọng tâm phải được đặt vào tri thức, một lĩnh vực có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao. Chính quan điểm này đã được giới doanh nghiệp chấp nhận rộng rãi vào đầu những năm 2000 vì nó phản ánh được phần nào sự mơ tưởng về phi vật chất hóa nói trên. Giống như trong quá khứ, khi giám đốc điều hành của Alcatel-Lucent, ông Serge Tchuruk, cùng nhiều nhà công nghiệp Mỹ và châu Âu khác bị cuốn hút bởi viễn cảnh về "doanh nghiệp không nhà máy". Vì trí tuệ và chất xám được xem là có giá trị cao hơn công cụ sản xuất, người ta ủng hộ phát triển trí tuệ ở mức tối đa, đôi khi là đánh đổi với cả cơ sở sản xuất. Tư duy này đã dẫn đến sự phân mảnh trong ngành công nghiệp, khi nhiều nhà sản xuất đã từ bỏ nhà máy của mình và chuyển sang sử dụng các nhà thầu phụ.

Xu hướng này cũng phần nào bắt nguồn từ sự thiếu mặn mà của công chúng đối với ngành công nghiệp, đặc biệt là tại Pháp. "Vào giai đoạn đầu sự nghiệp của tôi, ông Régis Poison, một cựu kỹ sư tại Rhône-Poulenc chia sẻ, một công nhân trong nhà máy có thể nổi tiếng vì đã phát minh ra thứ gì đó. Nhưng rồi xã hội dần quay lưng lại với doanh nhân, một hình ảnh xấu của doanh nghiệp. Ngày nay, nhiều người dân không còn thích các nhà máy nữa, vì chúng đồng nghĩa với sự sa thải"*.

Vậy là người phương Tây và người Trung Quốc đã hợp tác chặt chẽ. Nhưng từ những năm 2000, phía Trung Quốc bắt đầu sử dụng các biện pháp rõ ràng là ít tuân thủ giao ước hơn: áp dụng hạn ngạch đối với các kim loại hiếm quan trọng. Điều này nhanh chóng làm xáo trộn các nhà sản xuất nam châm cho dù họ kiên quyết không chuyển các nhà máy (và bí mật công nghiệp) của mình tới Trung Quốc. Các nhà sản xuất này bắt đầu thiếu hụt đất hiếm, buộc phải lựa chọn một trong hai con đường đầy chông gai: giữ nguyên hoạt động sản xuất hiện tại với rủi ro thiếu nguồn cung nguyên liệu, khiến sản xuất chậm lại, hoặc chuyển dịch sang Trung Quốc để được tiếp cận thoải mái với các nguồn tài nguyên. Đối với các nhà sản xuất Nhật Bản, họ đã không mất nhiều thời gian để đưa ra lựa chọn. Như một nhà phân tích tại London nhận định: "Do khao khát nguyên liệu, họ đã đưa công nghệ của mình sang Trung Quốc".

Đối với các doanh nghiệp kiên quyết chống lại, Bắc Kinh đã áp dụng một biện pháp khắc nghiệt: bóp méo giá khoáng sản. Từ năm 2011, thượng nghị sĩ bang Ohio, Sherrod Brown, đã lên tiếng chỉ trích trong một bài phát biểu nảy lửa: "Trung Quốc đang tạo ra tình trạng khan hiếm giả và áp đặt hạn ngạch xuất khẩu khiến giá (kim loại hiếm) trên thị trường quốc tế bị đẩy lên cao, trong khi họ giữ giá trong nước ở mức thấp! Làm sao chúng ta có thể cạnh tranh khi họ gian lận một cách trắng trợn như vậy?" Và nhận định thẳng thắn tương tự đã được đưa ra vào năm 2022 bởi Marco Rubio, thượng nghĩ sĩ Đảng Cộng hòa của tiểu bang Florida, người được biết đến vì đã đưa ra, vài tháng trước đó, một dự luật nhằm mục đích di dời phân khúc chế biến đất hiếm về lại đất Mỹ. Vài tháng sau đó, Rubio tuyên bố trước các nhà tài chính Mỹ: "Đất hiếm [...] sẽ không bao giờ được khai thác tại Mỹ, bởi người Trung Quốc sẽ không bao giờ cho phép điều đó. Đây sẽ chỉ là một quyết định thuần túy trục lợi từ phía họ, bất kể giá chúng ta đưa ra là bao nhiêu, họ cũng sẽ đáp lại bằng những mức giá hấp dẫn hơn. Chúng ta phải đối mặt với thực tế này".

Chiến lược này hết sức bất công với phần lớn các nhà sản xuất nam châm bên ngoài Trung Quốc. Vào cuối những năm 1990, Nhật Bản, Mỹ và châu Âu chiếm đến 90% thị trường nam châm toàn cầu, nhưng hiện nay Trung Quốc kiểm soát tới 92% sản lượng thế giới!** Tóm lại Trung Quốc đã mở rộng độc quyền từ sản xuất khoáng sản sang cả khâu chế biến. Trung Quốc không chỉ chiếm lĩnh một mà là hai giai đoạn của chuỗi công nghiệp. Chuyên gia đất hiếm Trung Quốc, Vivian Wu khẳng định: "Tôi nghĩ rằng trong tương lai gần, Trung Quốc sẽ có một ngành công nghiệp đất hiếm tích hợp hoàn toàn từ đầu đến cuối chuỗi giá trị".

Thực tế, điều này đã phần nào trở thành hiện thực, bắt đầu từ thành phố Bao Đầu, thuộc khu tự trị Nội Mông.

-------------------

* Phỏng vấn Régis Poison, cựu kỹ sư tại Rhône-Poulenc, 2013.

** Nam châm vĩnh cửu đất hiếm. Đánh giá chuyên sâu về chuỗi cung ứng, "U.S. Department of energy response to executive order 14017, 'America's Supply Chains'" (Bộ Năng lượng Mỹ phản hồi lệnh hành pháp 14017, 'Chuỗi cung ứng của Mỹ'"), Bộ Năng lượng Mỹ, tháng 2/2022.

Guillaume Pitron/Nguyễn Trịnh/OmegaPlus/NXB Tri thức