Cuộc đua địa chính trị ở Bắc Cực

Từng là một vùng hoang vu băng giá, gần như không thể tiếp cận, Bắc Cực đang ấm lên và trở thành sân khấu cho một “ván cờ lớn” mới. (Ảnh: NYTimes)

Giống như các cường quốc thời đế quốc từng lao vào cuộc phiêu lưu thuộc địa đầy tham vọng ở thế kỷ 19, năm quốc gia Bắc Cực hiện nay đang cạnh tranh để giành quyền kiểm soát khu vực ngày càng mang ý nghĩa chiến lược này cùng kho tài nguyên khổng lồ chưa được khai thác. Nhiệt độ tăng và băng tan đã mở ra khả năng tiếp cận các vùng biển Bắc Cực và cả đất liền xung quanh cũng như bên dưới chúng, phục vụ vận tải biển, đánh bắt, nghiên cứu khoa học và khai thác khoáng sản. Với trữ lượng tài nguyên quan trọng đang bị đặt lên bàn cân, cuộc đua này sẽ định hình tương lai toàn cầu. Dưới đây là bức tranh tổng quan.

509 năm sau…

Năm 1497, nhà thám hiểm John Cabot rời Anh tìm “Tuyến đường Tây Bắc” sang châu Á qua Bắc Cực, nhưng không thành công. Nhiều người khác đã bỏ mạng trong nỗ lực này, trong đó có 129 thủy thủ của hai con tàu Anh khởi hành vào năm 1845. Phải đến năm 1906, nhà thám hiểm Na Uy Roald Amundsen mới hoàn tất hành trình với 6 người trên một chiếc thuyền buồm dài khoảng 21 mét. Từ năm 2007, mùa hè băng tan đủ để tạm thời mở tuyến đường này. Năm 2024, có 1.781 tàu - chủ yếu là tàu cá và tàu chở hàng - đi vào Bắc Cực, tăng 40% so với một thập kỷ trước.

Chuyến thám hiểm cuối cùng

Năm 2014, 46 năm sau khi một nhân viên bảo hiểm ở bang Minnesota dẫn đầu chuyến thám hiểm đầu tiên được công nhận là đã chạm tới Bắc Cực qua mặt băng, hai nhà thám hiểm đến từ bang Colorado đã hoàn thành hành trình tương tự, và nhiều khả năng đây là chuyến đi bộ cuối cùng kiểu này. Kể từ năm 1979, một phần năm chỏm băng Bắc Cực đã biến mất. Nhiệt độ tại đây đang tăng với tốc độ gần gấp bốn lần mức trung bình toàn cầu.

1.669 nghìn tỷ feet khối

Đó là ước tính trữ lượng khí tự nhiên ở Bắc Cực - nhiều hơn cả Nga - tương đương khoảng 30% trữ lượng khí chưa được phát hiện trên toàn cầu, cùng với 13% trữ lượng dầu chưa được phát hiện. Năm ngoái, Mỹ bắt đầu chào bán quyền thuê khai thác dầu khí tại đồng bằng ven biển rộng 1,56 triệu mẫu Anh của Khu bảo tồn động vật hoang dã Bắc Cực, nơi được cho là có tới 12,8 tỷ thùng dầu. Việc khoan dầu ở vùng biển Chukchi lân cận mang nguy cơ 75% xảy ra sự cố tràn dầu lớn, theo Cục Quản lý Năng lượng Đại dương Mỹ.

920 pound

Đó là khối lượng đất hiếm được tích hợp trong mỗi tiêm kích F-35. Trong số 60 loại khoáng sản được Mỹ coi là “then chốt” đối với kinh tế hoặc an ninh quốc gia, có 15 loại là đất hiếm. Hơn 70% đất hiếm được khai thác tại Trung Quốc và 90% được chế biến tại đây. Nhu cầu dự kiến sẽ tăng gần gấp ba vào năm 2030. Riêng Greenland có khoảng 1,5 triệu tấn trữ lượng đất hiếm như neodymium và dysprosium - những vật liệu quan trọng cho điện thoại thông minh, xe lai, tuabin gió và các robot hình người mới của Tesla.

69 căn cứ quân sự

Đó là con số ước tính các cơ sở có quân thường trực tại Bắc Cực của Nga (32), Na Uy (15), Canada (8), Đan Mạch/Greenland (3), Iceland (1) và Mỹ (10, nhưng chỉ một nằm trong Vòng Bắc Cực). Nga được cho là đã mở lại 13 sân bay thời Liên Xô trong số 50 cơ sở được nâng cấp ở khu vực này kể từ năm 2007. Phòng thủ Bắc Cực được xem là một trong những lý do khiến Canada mua 88 tiêm kích F-35 của Mỹ. Nga vừa bổ sung một tàu chiến vào hạm đội hơn 40 tàu phá băng, trong đó có 8 chiếc chạy bằng năng lượng hạt nhân. Mỹ có ba tàu phá băng, cùng 17 chiếc đang đóng. Trung Quốc có bốn chiếc.

“Nếu Washington không sớm giải quyết những thiếu sót và mâu thuẫn trong chiến lược Bắc Cực của mình, họ có thể sẽ nhận ra rằng mình đã thua trong ván cờ lớn mới”, theo Heather A. Conley, nghiên cứu viên cao cấp không thường trú tại Viện Doanh nghiệp Mỹ, nói trên Foreign Affairs.

“Quốc gia cận Bắc Cực”

Trung Quốc tham gia cuộc chơi năm 2018, tự nhận danh xưng này trong Sách trắng của Quốc vụ viện về chính sách Bắc Cực. Đến năm 2024, quân đội Trung Quốc và Nga đã thể hiện sức mạnh tại khu vực bằng các cuộc tuần tra chung của lực lượng tuần duyên và tập trận hải quân. Máy bay Mỹ và Canada từng chặn một đội bay ném bom Trung - Nga gần Alaska. Tàu chiến Nga và Trung Quốc cũng thường xuyên tuần tra gần quần đảo Aleutian.

1.200 mét

Độ sâu trung bình của Bắc Băng Dương nông hơn nhiều so với Đại Tây Dương (-3.646 mét) và Thái Bình Dương (-4.080 mét). Gần một phần ba đáy biển của nó là thềm lục địa. Thềm Á-Âu rộng tới 930 dặm, lớn nhất thế giới. Nga sở hữu 53% đường bờ biển Bắc Cực với tổng chiều dài 14.999 dặm. Quần đảo Bắc Cực của Canada có 36.563 hòn đảo, đã có người sinh sống từ năm 2500 trước Công nguyên. Ít hơn 40% đáy biển của Alaska được lập bản đồ; Cơ quan Khí quyển và Đại dương Quốc gia Mỹ (NOAA) dự kiến hoàn tất việc lập bản đồ vùng ven biển Bắc Cực vào năm 2030.

Nh.Thạch

AFP