Cuộc đua 'giành' nhân tài chiến lược - Bài 1: Chính sách đột phá, vượt trội chưa từng có

Chuyển mạnh từ "quản lý nhân lực" sang "cạnh tranh thu hút chất xám"

Trong bối cảnh thế giới bước vào kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, nguồn nhân lực công nghệ ngày càng trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và sự phát triển bền vững của mỗi quốc gia. Nhận thức rõ tầm quan trọng của chuyển đổi số và đổi mới sáng tạo, nhiều quốc gia trong đó có Việt Nam đã chủ động xây dựng và triển khai các chiến lược đa dạng nhằm thu hút, đào tạo và giữ chân nhân tài công nghệ trên phạm vi toàn cầu.

Theo Bộ Khoa học và Công nghệ, thời gian qua, Chính phủ đã liên tiếp ban hành nhiều cơ chế, chính sách mới nhằm thu hút, trọng dụng đội ngũ nhân tài, chuyên gia, nhà khoa học trẻ trong các lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số.

Chính phủ đã liên tiếp ban hành nhiều cơ chế, chính sách mới nhằm thu hút, trọng dụng đội ngũ nhân tài trong lĩnh vực khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Đối với nhân tài, nhà khoa học trẻ làm việc trong cơ quan Nhà nước, việc thu hút, sử dụng được thực hiện theo Nghị định số 179/2024/NĐ-CP của Chính phủ về chính sách thu hút, trọng dụng người có tài năng làm việc trong các cơ quan, tổ chức của Đảng, Nhà nước, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức chính trị - xã hội.

Còn nhân tài khoa học trẻ, kỹ sư trẻ tài năng trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo được triển khai theo Nghị định số 263/2025/NĐ-CP hướng dẫn thi hành Luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Riêng lĩnh vực công nghệ số và chuyển đổi số cũng đã có các cơ chế riêng. Cụ thể, nhân tài công nghệ số được áp dụng theo Nghị định số 353/2025/NĐ-CP; chuyên gia khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số thực hiện theo Nghị định số 249/2025/NĐ-CP; còn tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được thực hiện theo Nghị định số 231/2025/NĐ-CP.

Theo đánh giá của Bộ Khoa học và Công nghệ, việc liên tiếp hoàn thiện các cơ chế mới cho thấy định hướng chuyển mạnh từ tư duy "quản lý nhân lực" sang "cạnh tranh thu hút chất xám", trong bối cảnh khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang trở thành động lực tăng trưởng chiến lược của đất nước.

Bên cạnh đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 179/2026/NĐ-CP ngày 20/5/2026 quy định chính sách học bổng cho người học các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược.

Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026-2030.

Cùng với các chính sách thu hút nhân tài, Bộ Khoa học và Công nghệ cũng bắt đầu chuyển hướng sang đầu tư trực tiếp cho lực lượng nghiên cứu trẻ chất lượng cao.

Bộ cũng đã ban hành "Chương trình hỗ trợ nghiên cứu sinh xuất sắc giai đoạn 2026-2030" (VREF), với điểm nhấn là mức hỗ trợ tối đa lên tới 1 tỷ đồng mỗi năm cho mỗi nghiên cứu sinh xuất sắc nếu có đề xuất nghiên cứu sáng tạo, đột phá và đơn vị chủ trì bảo đảm đủ điều kiện triển khai.

Theo ông Đào Ngọc Chiến - Giám đốc Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, chương trình được xây dựng trên quan điểm coi nghiên cứu sinh là lực lượng trung tâm của hoạt động nghiên cứu khoa học, trực tiếp thực hiện các nghiên cứu chuyên sâu và tạo đột phá về khoa học công nghệ.

Việc Chính phủ liên tiếp ban hành các cơ chế mới, cùng chương trình đầu tư lớn cho nghiên cứu sinh xuất sắc được xem là tín hiệu cho thấy tư duy chính sách đang chuyển mạnh từ hỗ trợ mang tính khuyến khích sang đầu tư chiến lược cho nguồn nhân lực khoa học công nghệ chất lượng cao.

Hành lang pháp lý đầy đủ, vượt trội

Chia sẻ thêm về chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài trong lĩnh vực khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo, bà Vũ Thị Là - Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ Khoa học và Công nghệ) cho biết, thời gian qua Bộ KH&CN đã rà soát toàn diện các cơ chế, chính sách liên quan đến thu hút nhân tài và nguồn nhân lực chất lượng cao để báo cáo Ban Chỉ đạo Trung ương triển khai Nghị quyết 57 của Bộ Chính trị.

Hiện nay, có tới 10 luật, 12 nghị định và 6 quyết định của Thủ tướng Chính phủ liên quan đến các cơ chế, chính sách thu hút, trọng dụng nhân tài.

Bà Vũ Thị Là - Phó Vụ trưởng Vụ Tổ chức cán bộ (Bộ Khoa học và Công nghệ).

"Với hành lang pháp lý đầy đủ cũng đã tạo môi trường rất thuận lợi, thông thoáng, hấp dẫn đối với các nhà khoa học trẻ hiện nay tham gia vào thực hiện các nhiệm vụ về khoa học công nghệ, chuyển đổi số cũng như làm việc ở trong cơ quan Nhà nước", bà Là chia sẻ.

Nhiều chính sách mới được ban hành trong năm 2025 đã tháo gỡ những điểm nghẽn về nhân lực khoa học công nghệ.

Trong đó, có Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo; Nghị định 179 về thu hút, trọng dụng nhân tài; Nghị định số 263 về hướng dẫn thi hành Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, trong đó có các quy định rất cụ thể về nhân tài khoa học công nghệ, nhà khoa học trẻ tài năng, kỹ sư trẻ tài năng và Nghị định 249 về thu hút đối với chuyên gia, nhà khoa học là người nước ngoài hoặc người Việt Nam định cư ở nước ngoài.

"Các văn bản này đều mới được ban hành năm 2025, trên cơ sở rà soát, học tập kinh nghiệm quốc tế và đảm bảo giải quyết, tháo gỡ các vướng mắc liên quan đến nhân lực khoa học công nghệ trong thời gian qua", bà Là nói.

Bà Vũ Thị Là cũng cho biết, lương, thưởng đối với các nhà khoa học thực hiện nhiệm vụ khoa học công nghệ là được ký hợp đồng với mức lương không giới hạn trần.

Đối với trường hợp tuyển dụng vào khu vực công, sinh viên xuất sắc và nhà khoa học trẻ được hưởng phụ cấp tăng thêm 150%, trong khi các chuyên gia được hưởng phụ cấp tăng thêm 300% quy định vượt trội so với mặt bằng chung.

Bên cạnh đó, các nhân tài hoặc tổng công trình sư tham gia các nhiệm vụ trọng điểm có thể nhận mức thưởng từ 4 - 6 lần tiền lương theo hợp đồng. "Đây là quy định vượt trội, chưa từng có từ trước đến nay", bà Là nói.

Ngoài ra, các nhà khoa học cũng được tự chủ học thuật khi thực hiện các nhiệm vụ chuyên môn, được chủ động sử dụng các phòng thí nghiệm do Nhà nước đầu tư, hay được tạo điều kiện để tham gia các nhóm nghiên cứu mạnh, hoặc được cử đi tham gia các khóa đào tạo, bồi dưỡng.

Đối với các nhà khoa học trẻ, khi tham gia đào tạo, bồi dưỡng ở nước ngoài vẫn được hưởng nguyên mức lương hiện hưởng.

Ngoài ra, có rất nhiều chế độ đãi ngộ khác như hỗ trợ nhà ở, các gói chăm sóc sức khỏe hay là các gói nghỉ dưỡng của bản thân các nhà khoa học và gia đình.

"Vụ Tổ chức cán bộ cũng nhận thấy rằng hiện nay các chính sách đã được quy định cơ bản đầy đủ và cũng đã có sức hấp dẫn để đảm bảo có thể thu hút và giữ chân các nhà khoa học trẻ, đặc biệt là các nhà khoa học trẻ tài năng", bà Là nói thêm.

Phó Vụ trưởng Tổ chức cán bộ cho biết, Bộ KH&CN kỳ vọng các nhà khoa học trẻ sẽ mạnh dạn tham gia giải quyết những bài toán lớn của đất nước thông qua việc chủ trì các nhiệm vụ khoa học công nghệ.

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân trước đó cũng khẳng định sẽ triển khai các chương trình riêng dành cho nghiên cứu sinh, sinh viên tài năng và nhà khoa học trẻ nhằm tạo điều kiện tiếp cận nguồn lực nghiên cứu và phát triển sự nghiệp. Chương trình dự kiến được ban hành vào tháng 9/2026.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương.

Còn theo Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Hoàng Phương, thách thức hiện nay không nằm ở việc thiếu chính sách mà là khâu triển khai trong thực tế.

"Chúng ta đã có hệ thống chính sách tương đối đầy đủ. Vấn đề là các bộ, ngành, địa phương, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp có mạnh dạn áp dụng hay không. Ví dụ như cơ chế trả lương ở mức rất cao cho nhà khoa học, các đơn vị có dám thực hiện hay không", ông nói.

Thứ trưởng Bùi Hoàng Phương cho rằng các chính sách mới ban hành, không chỉ liên quan đến lĩnh vực khoa học công nghệ mà còn nhiều lĩnh vực khác như tài chính, giáo dục đào tạo, nội vụ, các bộ ngành, địa phương.

Thứ trưởng khẳng định Bộ KH&CN sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan, tổ chức và doanh nghiệp để tháo gỡ các khó khăn phát sinh trong quá trình thực hiện, đồng thời kiến nghị sửa đổi những quy định chưa phù hợp nhằm đưa chính sách thực sự đi vào cuộc sống.

(Còn tiếp)