Cuộc đua Mặt Trăng hậu Artemis 2: Mỹ chật vật giữ ngôi vương

Cuộc chạy đua Mặt Trăng giờ đây đã vượt xa khỏi mục tiêu "cắm cờ" hay in dấu chân đơn thuần của thế kỷ trước, mà thực sự đã biến thành một mưu đồ chiến lược dài hạn nhằm kiểm soát tài nguyên vô giá và thiết lập một trật tự địa chính trị mới bên ngoài Trái Đất.

Hơn nửa thế kỷ trôi qua kể từ khi kỷ nguyên Apollo khép lại, nhân loại lại một lần nữa hướng ánh nhìn đầy khao khát về phía bề mặt xám xịt của Mặt Trăng. Thế nhưng, bức tranh toàn cảnh của năm 2026 đã mang những gam màu hoàn toàn khác biệt. Thế giới đang chứng kiến sự phân cực sâu sắc thành hai liên minh không gian khổng lồ và đối lập nhau gay gắt. Một bên do Mỹ dẫn dắt thông qua chương trình Artemis đầy tham vọng, và bên còn lại là sự trỗi dậy mạnh mẽ của trục Trung Quốc - Nga với siêu dự án Trạm Nghiên cứu Mặt Trăng Quốc tế. Câu hỏi hóc búa nhất được giới chuyên gia và các nhà hoạch định chính sách đặt ra vào lúc này không còn là quốc gia nào sẽ đến đích trước tiên, mà là thế lực nào có đủ tiềm lực để bám trụ lâu dài, xây dựng cơ sở hạ tầng bền vững và khai thác hiệu quả nhất những bí ẩn còn ẩn giấu.

Khoảnh khắc trong chương trình Artemis 2 của NASA, cho thấy Trái Đất nhìn từ không gian - Ảnh: NASA

Sức ép thời gian và bài toán hóc búa của người Mỹ

Sứ mệnh Artemis 2 vừa hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ lịch sử khi đưa phi hành đoàn gồm bốn người bay vòng qua Mặt Trăng. Chuyến bay này không chỉ thiết lập kỷ lục mới về khoảng cách xa Trái Đất nhất mà con người từng đạt tới, mà quan trọng hơn, nó đã kiểm chứng thành công độ tin cậy của các hệ thống duy trì sinh mệnh và định vị phức tạp trên tàu vũ trụ Orion. Dù mang lại sự hưng phấn tột độ cho công chúng và giới khoa học, chặng đường hiện thực hóa giấc mơ đưa con người một lần nữa chạm chân xuống bề mặt vệ tinh này của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Mỹ (NASA) đang vấp phải những lực cản kỹ thuật và tài chính khổng lồ.

Theo những kế hoạch ban đầu, tham vọng đổ bộ lịch sử được gán cho sứ mệnh Artemis 3 với cột mốc năm 2026. Tuy nhiên, thực tế phát triển kỹ thuật đầy chông gai đã buộc Mỹ phải điều chỉnh chiến lược, đẩy lùi trọng tâm hạ cánh sang sứ mệnh Artemis 4 vào khoảng năm 2028. Nguyên nhân sâu xa của sự chậm trễ này xuất phát từ chi phí phát triển đang phình to vượt mức kiểm soát, ước tính lên tới khoảng 100 tỉ USD của hệ thống tên lửa đẩy hạng nặng. Thêm vào đó, NASA đang phải đối mặt với rủi ro khi phụ thuộc quá lớn vào tiến độ hoàn thiện hệ thống hạ cánh của đối tác tư nhân. Cụ thể, việc sử dụng siêu tên lửa Starship của SpaceX đòi hỏi công nghệ tiếp nhiên liệu trên quỹ đạo vô cùng phức tạp mà con người chưa từng thực hiện với quy mô lớn như vậy.

Infographic mô tả hành trình của sứ mệnh Artemis 2 - Ảnh: NASA

Tuy nhiên, Mỹ không hề đơn độc trong cuộc chiến này. Bằng việc thúc đẩy mạnh mẽ Hiệp định Artemis, tính đến nay Mỹ đã lôi kéo được sự tham gia của 61 quốc gia ký kết. Nước cờ ngoại giao này không chỉ giúp Mỹ xây dựng một khung pháp lý vững chắc nhằm định hình các quy chuẩn khai thác không gian hòa bình theo hướng có lợi cho phương Tây, mà còn là giải pháp tối ưu để san sẻ gánh nặng tài chính khổng lồ trong việc xây dựng trạm không gian tiền đồn trên quỹ đạo Mặt Trăng.

Bước bứt tốc đáng gờm của Trung Quốc

Ở bên kia bán cầu, Trung Quốc đang thể hiện một phong độ vô cùng đáng gờm với lộ trình thực thi ổn định, minh chứng cho sức mạnh của một hệ thống đầu tư nhà nước tập trung và dài hạn. Trung Quốc tỏ ra cực kỳ kiên định với mục tiêu tối thượng: đưa hai phi hành gia đầu tiên của nước này đáp xuống bề mặt Mặt Trăng trước năm 2030, hoặc thậm chí có thể sớm hơn nếu các thử nghiệm tiếp tục diễn ra suôn sẻ.

Khác với mô hình của Mỹ, Trung Quốc lựa chọn phương án tiếp cận độc lập với chiến thuật phóng kép. Họ sẽ sử dụng hai bệ phóng tên lửa thế hệ mới Trường Chinh 10: một bệ chuyên chở tàu vũ trụ có người lái Mộng Chu, bệ còn lại mang theo trạm đổ bộ Lãm Nguyệt. Hai mô-đun này sẽ thực hiện màn kết nối ngoạn mục trên quỹ đạo Mặt Trăng trước khi phi hành gia chuyển sang trạm đổ bộ để thực hiện nhiệm vụ hạ cánh, thu thập mẫu vật và quay trở về. Năng lực thực thi đáng kinh ngạc của họ đã được minh chứng qua hàng loạt thử nghiệm thành công rực rỡ, từ việc kiểm tra hệ thống thoát hiểm ở độ cao thấp vào tháng 2 năm 2026 cho đến các mô phỏng cất hạ cánh phức tạp của mô-đun trước đó.

Hình minh họa một tàu vũ trụ được phủ lớp vàng lá đặt cạnh mặt trăng trong không gian, mô tả sứ mệnh thám hiểm Mặt Trăng Chang'e 7 của Trung Quốc - Ảnh: Truyền thông Trung Quốc

Các chuyên gia phân tích chiến lược quốc tế nhận định rằng mục tiêu của Trung Quốc là cực kỳ khả thi, bởi lịch sử đã chứng minh quốc gia này hiếm khi trễ hẹn trong các siêu dự án không gian.

Trước khi chính thức đưa người lên, Trung Quốc sẽ tiếp tục phô diễn sức mạnh công nghệ robot với sứ mệnh Chang'e-7 vào cuối năm 2026 nhằm thăm dò chi tiết khu vực Cực Nam, và tiếp sau đó là Chang'e-8 vào năm 2028 để thử nghiệm các công nghệ khai thác tài nguyên tại chỗ, dọn đường cho việc xây dựng cơ sở hạ tầng bề mặt.

Sự suy yếu và chiến lược xoay trục của Nga

Trong khi Mỹ và Trung Quốc đang lao vào cuộc đua song mã quyết liệt, Nga - cựu vương của kỷ nguyên vũ trụ - lại đang ở một vị thế hoàn toàn khác. Sau thất bại của tàu thăm dò Luna-25 vào năm 2023, toàn bộ bộ máy lãnh đạo chương trình Mặt Trăng của cơ quan vũ trụ Roscosmos đã bị thay thế. Sự kiện này, cộng hưởng với các lệnh trừng phạt khốc liệt từ phương Tây khiến Cơ quan Vũ trụ Châu Âu (ESA) chấm dứt hợp tác từ năm 2022, đã giáng một đòn chí mạng vào tham vọng không gian của Nga.

Ngân sách bị cắt giảm nghiêm trọng và tình trạng thiếu hụt công nghệ vi mạch hiện đại đã buộc Nga phải chính thức dời lịch phóng vệ tinh thăm dò quỹ đạo Luna-26 sang tận năm 2028, đồng thời đẩy lùi các sứ mệnh đổ bộ phức tạp như Luna-27 đến tận giai đoạn 2032-2036. Đối diện với thực tế phũ phàng rằng họ không còn khả năng cạnh tranh việc đưa người lên Mặt Trăng độc lập trước năm 2040, Nga đã chọn một nước cờ lùi mang tính chiến lược: chuyển hẳn sang đóng vai trò hỗ trợ cốt lõi trong Trạm Nghiên cứu Mặt Trăng Quốc tế cùng với Trung Quốc.

Một hố trũng có thể do tàu Luna-25 của Nga đâm xuống Mặt Trăng ngày 19.8.2023 - Ảnh: NASA

Tuy đánh mất vị thế dẫn dắt các sứ mệnh bay, Nga vẫn nắm giữ một "vũ khí" vô cùng sắc bén mà cả thế giới phải kiêng dè: kinh nghiệm dày dặn hàng thập kỷ về công nghệ lò phản ứng hạt nhân vũ trụ. Trong phân công nhiệm vụ của liên minh, trong khi Trung Quốc lo liệu các khía cạnh về hạ cánh, xe tự hành và hậu cần vận tải, Nga sẽ chịu trách nhiệm phát triển và lắp đặt các nhà máy điện hạt nhân tự động trên bề mặt Mặt Trăng. Hệ thống này dự kiến hoàn thành vào giai đoạn 2035-2036, đóng vai trò như trái tim cung cấp năng lượng sinh tồn bất chấp những đêm Mặt Trăng dài dằng dặc và lạnh lẽo. Giới quan sát gọi đây là chiến lược bám rễ khôn ngoan của Moscow, giúp họ dù không thể "đến trước" nhưng vẫn nắm chắc cơ hội được "ở lại lâu hơn".

Cuộc chiến giành "trạm xăng" của Thái dương hệ

Trọng tâm của mọi toan tính chiến lược trong giai đoạn 2026-2030 đều hội tụ tại một điểm nóng duy nhất: Cực Nam của Mặt Trăng. Đây không phải là sự trùng hợp ngẫu nhiên. Khu vực này được ví như "mỏ vàng" chiến lược quan trọng nhất ngoài Trái Đất vì nó chứa đựng một lượng lớn băng nước tích tụ qua hàng tỷ năm tại các miệng núi lửa tối vĩnh cửu.

Nước không chỉ là yếu tố sống còn để duy trì các căn cứ có người ở định kỳ mà còn mang một giá trị công nghiệp khổng lồ. Thông qua các hệ thống điện phân, băng nước có thể được tách thành hydro và oxy lỏng - những thành phần cốt lõi tạo nên nhiên liệu tên lửa hiệu năng cao.

Quốc gia nào làm chủ được công nghệ khai thác và xử lý nguồn nước này sẽ biến Mặt Trăng thành một "trạm xăng" khổng lồ của vũ trụ. Điều này sẽ làm giảm triệt để chi phí khổng lồ của việc phải mang theo nhiên liệu từ Trái Đất, từ đó mở toang cánh cửa cho những tham vọng viễn chinh xa xôi hơn, đặc biệt là mục tiêu đưa con người đặt chân lên Sao Hỏa.