Cuộc sống và văn hóa số

MV "Đầu hàng đi" của ca sĩ trẻ Thoại Nghi thực hiện bằng công nghệ AI

Trước hết, kỷ nguyên số đã làm thay đổi căn bản cách con người kết nối và giao tiếp. Chỉ với một chiếc điện thoại thông minh hoặc máy tính có kết nối internet, con người có thể trò chuyện, trao đổi thông tin với nhau dù ở bất kỳ nơi đâu trên thế giới. Các nền tảng mạng xã hội, thư điện tử, ứng dụng gọi video đã xóa nhòa khoảng cách địa lý, giúp con người dễ dàng chia sẻ cảm xúc, tri thức và kinh nghiệm sống. Nhờ đó, nhịp sống trở nên nhanh hơn, hiệu quả hơn; các mối quan hệ xã hội được mở rộng, không còn bó hẹp trong phạm vi làng xóm hay quốc gia.

Tuy nhiên, bên cạnh mặt tích cực, giao tiếp số cũng khiến con người có nguy cơ trở nên “xa nhau hơn trong đời thực”, khi nhiều người mải mê với thế giới ảo mà thiếu đi sự quan tâm, lắng nghe trực tiếp dành cho những người xung quanh.

Trong lĩnh vực học tập và giáo dục, kỷ nguyên số đã mở ra một không gian tri thức rộng lớn chưa từng có. Học sinh, sinh viên ngày nay không chỉ học qua sách vở truyền thống, mà còn tiếp cận với kho tài nguyên khổng lồ từ internet: bài giảng trực tuyến, thư viện số, lớp học ảo, trí tuệ nhân tạo hỗ trợ học tập. Việc học không còn giới hạn trong bốn bức tường lớp học mà có thể diễn ra mọi lúc, mọi nơi. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong việc thúc đẩy tinh thần tự học, học tập suốt đời.

Tuy vậy, nếu không có kỹ năng chọn lọc thông tin, người học rất dễ rơi vào tình trạng “bội thực tri thức”, tiếp nhận thông tin sai lệch, thiếu kiểm chứng, dẫn đến học hời hợt, lệch chuẩn hoặc phụ thuộc quá nhiều vào công nghệ.

Kỷ nguyên số cũng tác động mạnh mẽ đến lao động và việc làm. Công nghệ số, tự động hóa và trí tuệ nhân tạo đang dần thay thế nhiều công việc mang tính lặp lại, thủ công; đồng thời tạo ra những ngành nghề mới như: phân tích dữ liệu, an ninh mạng, thương mại điện tử, sáng tạo nội dung số… Nhờ công nghệ, con người có thể làm việc từ xa, làm việc linh hoạt, nâng cao năng suất lao động.

Tuy nhiên, sự chuyển dịch này cũng đặt ra thách thức lớn: những người không kịp thích nghi, không cập nhật kỹ năng số có nguy cơ bị tụt hậu, thậm chí mất việc làm. Vì vậy, kỷ nguyên số đòi hỏi mỗi người phải không ngừng học hỏi, đổi mới tư duy và sẵn sàng thích ứng.

Trong đời sống sinh hoạt hàng ngày, công nghệ số mang lại sự tiện nghi và tối ưu hóa đáng kể. Từ mua sắm trực tuyến, thanh toán không tiền mặt, đặt xe công nghệ cho đến chăm sóc sức khỏe từ xa, mọi nhu cầu đều có thể được đáp ứng nhanh chóng chỉ qua vài thao tác chạm. Cuộc sống trở nên thuận tiện, tiết kiệm thời gian và công sức. Song, sự tiện lợi ấy cũng kéo theo lối sống ít vận động, phụ thuộc vào thiết bị thông minh, làm gia tăng các vấn đề về sức khỏe thể chất và tinh thần như cận thị, béo phì, căng thẳng, nghiện internet.

Ca khúc Say một đời vì em phiên bản nghệ sĩ AI biểu diễn

Không thể không nhắc đến tác động của kỷ nguyên số đối với văn hóa và giá trị sống. Môi trường số giúp các giá trị văn hóa được lan tỏa mạnh mẽ, tạo điều kiện để con người tiếp cận với tinh hoa văn hóa thế giới. Tuy nhiên, sự giao thoa quá nhanh cũng có thể làm phai nhạt bản sắc truyền thống nếu thiếu ý thức gìn giữ. Ngoài ra, những hiện tượng tiêu cực như bạo lực mạng, tin giả, ngôn ngữ lệch chuẩn, lối sống thực dụng, chạy theo “lượt thích” cũng đang ảnh hưởng không nhỏ đến nhận thức và nhân cách, đặc biệt là giới trẻ. Điều này đòi hỏi mỗi cá nhân phải có bản lĩnh, đạo đức số và trách nhiệm khi tham gia không gian mạng.

Trước những cơ hội và thách thức đó, con người trong kỷ nguyên số cần sống chủ động và có chọn lọc. Công nghệ nên được xem là công cụ phục vụ con người chứ không phải là yếu tố chi phối hoàn toàn đời sống. Mỗi người cần rèn luyện kỹ năng số, kỹ năng tư duy phản biện, khả năng quản lý thời gian và cân bằng giữa thế giới thực - thế giới ảo. Đồng thời, gia đình, nhà trường và xã hội cần chung tay định hướng, giáo dục lối sống lành mạnh, nhân văn trong môi trường số, giúp con người phát triển toàn diện cả về trí tuệ lẫn nhân cách.

Tóm lại, cuộc sống trong thời kỷ nguyên số là một bức tranh đa sắc với nhiều gam màu sáng - tối đan xen. Công nghệ số mang đến những bước tiến vượt bậc, nâng cao chất lượng cuộc sống và mở ra tương lai đầy triển vọng. Song, để không bị cuốn trôi trong dòng chảy công nghệ, con người cần giữ vững giá trị cốt lõi, làm chủ tri thức và sử dụng công nghệ một cách thông minh, nhân văn. Chỉ khi đó, kỷ nguyên số mới thực sự trở thành động lực cho sự phát triển bền vững của con người và xã hội.

Nếu như chữ viết, in ấn, nhiếp ảnh hay điện ảnh từng mở ra những kỷ nguyên sáng tạo mới, thì ngày nay kỷ nguyên số với internet, trí tuệ nhân tạo, mạng xã hội và công nghệ đa phương tiện, đang làm thay đổi căn bản cách con người sáng tạo - tiếp nhận - lan tỏa các giá trị văn hóa nghệ thuật. Văn hóa nghệ thuật không còn giới hạn trong không gian vật lý hay khuôn khổ truyền thống, mà đang vận động mạnh mẽ trong một không gian số hóa rộng mở, đa chiều và đầy thách thức.

Với sự hỗ trợ của công nghệ số, nghệ sĩ không còn phụ thuộc vào bút, giấy, khung vẽ hay sân khấu truyền thống. Chỉ với một chiếc máy tính hoặc điện thoại thông minh, người sáng tạo có thể vẽ tranh, sáng tác nhạc, dựng phim, thiết kế thời trang hay tạo nên những tác phẩm nghệ thuật đa phương tiện phức hợp. Công nghệ trí tuệ nhân tạo còn tham gia trực tiếp vào quá trình sáng tác, gợi ý giai điệu, phối màu, xây dựng bố cục, từ đó làm thay đổi quan niệm truyền thống về chủ thể sáng tạo trong nghệ thuật.

Không chỉ thay đổi cách sáng tác, kỷ nguyên số còn cách mạng hóa phương thức lưu giữ và lan tỏa văn hóa nghệ thuật. Internet và các nền tảng số đã phá bỏ rào cản không gian, đưa tác phẩm nghệ thuật đến với công chúng toàn cầu chỉ trong tích tắc. Một bài hát dân gian, một bức tranh truyền thống, một điệu múa cổ hay một lễ hội văn hóa địa phương, có thể được số hóa, lưu trữ và quảng bá rộng rãi trên các nền tảng trực tuyến.

Nhờ đó, những giá trị văn hóa từng có nguy cơ mai một nay được “hồi sinh” trong đời sống đương đại, tiếp cận được với thế hệ trẻ và cộng đồng quốc tế. Văn hóa nghệ thuật vì thế không còn là “tài sản” của riêng một cộng đồng hay một quốc gia, mà trở thành dòng chảy giao lưu, đối thoại không ngừng giữa các nền văn hóa.

HOÀNG HÀ THẾ