Cuộc trò chuyện tới khuya của những thành viên Hội Xuất bản Việt Nam

Những năm 2010, tại nhà của ông Nguyễn Kiểm - nguyên Cục trưởng Cục Xuất bản, Bộ Thông tin & Truyền thông (nay là Cục Xuất bản và Thư viện, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), nguyên Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam, nhiều cuộc thảo luận giữa nguyên Cục trưởng và đại diện công ty sách thường diễn ra từ 7h tối tới tận khuya.

Từ những cuộc thảo luận sôi nổi này, nhiều hoạt động lan tỏa văn hóa đọc đã nảy nở, duy trì tới nay.

Nhân dịp 74 năm ngày truyền thống của ngành Xuất bản, In và Phát hành (10/10/1952 - 10/10/2026), nhiều chuyên gia, người làm nghề đã kể lại những kỷ niệm với ngành, với Hội Xuất bản Việt Nam.

PGS.TS Phạm Minh Tuấn, Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam, trao quà tặng là sách thiếu niên, nhi đồng. Ảnh: Quốc Anh.

Sự ra đời của Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam

Ông Vũ Trọng Đại - Giám đốc Công ty Cổ phần Xuất bản Khoa học và Giáo dục Thời Đại TIMES - kể lại những ngày còn công tác tại Thái Hà Books, đã thường xuyên cùng ông Nguyễn Mạnh Hùng - Chủ tịch HĐQT đơn vị, tới nhà ông Nguyễn Kiểm để thảo luận về các hoạt động phát triển ngành xuất bản.

Nhớ lại kỷ niệm cách đây hơn chục năm, ông Vũ Trọng Đại chia sẻ: "Cục Xuất bản và Hội Xuất bản khi đó có vai trò rất lớn trong các hoạt động phát triển ngành và văn hóa đọc, nổi bật nhất là sự tham gia tích cực của ông Nguyễn Kiểm. Rất nhiều buổi tối, tôi cùng ông Hùng tới gặp ông Nguyễn Kiểm tại nhà riêng để thảo luận về hoạt động đọc, hội sách. Ông Kiểm luôn bận rộn, phải tranh thủ thời gian buổi tối để trao đổi. Cuộc gặp bắt đầu từ 7h tối, mọi người có thể ‘quên’ ăn uống mà nói chuyện tới tận 10h”.

Chính từ những cuộc trò chuyện ngoài giờ làm ấy, hàng loạt ý tưởng được gợi mở như Hội sách, đường sách, quỹ xuất bản,... Đặc biệt, ý tưởng về một ngày hội dành riêng cho sách được đưa ra bàn thảo. Nhiều người cùng ý tưởng, nhiệt huyết đã chung tay, rồi đi đến việc chọn ngày 21/4 làm Ngày Sách Việt Nam (nay là Ngày Sách và Văn hóa đọc Việt Nam), cùng đó là việc nhen nhóm mô hình các đường sách, phố sách tại các đô thị lớn.

Các em học sinh tham gia cuộc thi về văn hóa đọc tại Đường sách TP.HCM trong sáng 18/4/2026. Ảnh: Duy Hiệu.

Còn PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ - nguyên Tổng giám đốc Đài Tiếng nói Việt Nam, nguyên Phó trưởng ban Tuyên giáo Trung ương - lại chia sẻ góc nhìn về Giải thưởng Sách Quốc gia (tiền thân là Giải thưởng Sách Việt Nam). Theo PGS.TS, Giải thưởng đã góp phần định hướng tiêu chuẩn xuất bản, định hướng văn hóa đọc.

PGS.TS Nguyễn Thế Kỷ ghi nhận những bước tiến của Hội trong việc nâng tầm các hoạt động trọng điểm của ngành, đặc biệt với Giải thưởng Sách Quốc gia. Đến nay, Giải thưởng Sách Quốc gia đã khẳng định vị thế và uy tín xã hội tương đương với Giải Báo chí Quốc gia, trở thành điểm tựa tôn vinh những công trình nghiên cứu đồ sộ, những tác giả giàu tâm huyết cũng như các tác phẩm được đông đảo bạn đọc yêu mến.

“Người ta thường ví, trên trận địa tư tưởng, nếu tác phẩm báo chí là những viên đạn, những tràng liên thanh nhanh, nóng bỏng, thì tác phẩm xuất bản chính là những quả đạn pháo có sức công phá và tầm ảnh hưởng rất lớn. Trong sự phát triển của ngành xuất bản, vai trò của Hội Xuất bản rất quan trọng, từ việc phối hợp chặt chẽ với các cơ quan quản lý đến việc lưu trữ, truyền bá tri thức và góp phần vào công cuộc xây dựng, bảo vệ đất nước”, ông Nguyễn Thế Kỷ nhận định.

Chia sẻ riêng về những thành tựu mà Giải thưởng Sách Quốc gia đã đạt được trong những năm qua, Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam Phạm Minh Tuấn cho rằng giá trị lớn nhất của Giải thưởng là định hướng giá trị đọc, định hướng thị trường và khuyến khích sáng tạo trong xuất bản.

“Hội Xuất bản Việt Nam được xác định là đầu mối quan trọng trong việc tiếp nhận, đề cử và phối hợp tổ chức Giải thưởng. Việc mở rộng nguồn đề cử, tăng cường sự tham gia của các chuyên gia, nhà khoa học, cơ quan báo chí, truyền thông và bạn đọc cũng cho thấy một tinh thần mới: Giải thưởng phải phản ánh được những giá trị thực sự của đời sống xuất bản và nhu cầu của xã hội”, ông Phạm Minh Tuấn cho biết.

Các tác giả nhận giải thưởng tại Giải thưởng Sách Quốc gia qua các mùa.

Phản biện chính sách, góp ý sửa đổi Luật Xuất bản

Một đóng góp quan trọng gần đây của Hội Xuất bản là góp ý cho Luật sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản. Ông Đỗ Quang Dũng - Phó chủ tịch Thường trực Hội Xuất bản Việt Nam - đã đại diện Hội tổ chức nhiều buổi ghi nhận góp ý của thành viên Hội về sửa đổi luật. Trong các buổi họp với lãnh đạo Cục Xuất bản, In và Phát hành, Hội Xuất bản Việt Nam là đơn vị đầu tiên đưa ra vấn đề quy định rõ vai trò của AI trong xuất bản.

Ông Đỗ Quang Dũng - Phó chủ tịch Thường trực Hội Xuất bản Việt Nam - phát biểu trong buổi họp tại Cục Xuất bản, In và Phát hành (nay là Cục Xuất bản và Thư viện), Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về góp ý Luật sửa đổi, bổ sung Luật Xuất bản. Ảnh: Đinh Hà.

Về vai trò tham gia xây dựng chính sách của Hội Xuất bản Việt Nam, ông Phạm Minh Tuấn cho rằng Hội đã phát huy khá rõ vai trò tập hợp tiếng nói từ thực tiễn, để đưa thực tiễn vào chính sách phát triển ngành.

“Chúng tôi không chỉ góp ý ở góc độ kỹ thuật của một văn bản pháp luật, mà tập trung vào những vấn đề có tính nền tảng đối với tương lai của ngành: mô hình xuất bản trong môi trường số, chuyển đổi số, trí tuệ nhân tạo, bản quyền, phát triển xuất bản điện tử, hoạt động liên kết xuất bản, phát hành và xây dựng thị trường sách”, ông Phạm Minh Tuấn nói.

Cũng theo ông Phạm Minh Tuấn, sau khi Luật Xuất bản sửa đổi được ban hành, với những định hướng mới cho ngành, vai trò của Hội vì thế cũng cần được nhìn nhận ở một tầng cao hơn: không chỉ chăm lo cho hoạt động nghề nghiệp của hội viên, mà phải tham gia kiến tạo môi trường phát triển của cả ngành. Hội phải làm tốt ba việc: đại diện tiếng nói của người làm nghề; tham gia xây dựng, phản biện chính sách; và góp phần nâng cao giá trị, vị thế của sách và ngành xuất bản Việt Nam trong đời sống xã hội.

Tọa đàm Tham vấn chuyên gia về Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản diễn ra tại Hà Nội tháng 7/2026, chủ trì bởi Phó chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội Đặng Xuân Phương (giữa); Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Phan Tâm (bên trái); Chủ tịch Hội Xuất bản Việt Nam Phạm Minh Tuấn (bên phải). Ảnh: Việt Linh.

Đưa văn hóa đọc về địa phương

Trong những năm qua, Hội Xuất bản Việt Nam triển khai một số dự án lan tỏa văn hóa đọc tại địa phương. Tháng 4 năm nay, Hội Xuất bản Việt Nam đã phối hợp cùng Báo Thiếu niên Tiền phong và Nhi đồng khởi động Dự án “1.000 thư viện tri thức cho em”. Được triển khai trên quy mô toàn quốc trong thời gian 10 năm, dự án đặt mục tiêu mỗi năm trao tặng 100 thư viện đến các vùng khó khăn, nơi trẻ em còn thiếu thốn điều kiện đọc sách.

Các em học sinh Trường Tiểu học Văn Chương, Hà Nội cùng đại diện Hội Xuất bản Việt Nam đóng góp những cuốn sách cho dự án “1.000 thư viện tri thức cho em”. Ảnh: Trần Hiền.

Ngoài dự án thư viện, Hội Xuất bản Việt Nam cũng tổ chức trao tặng học bổng, đồ dùng học tập cho học sinh, người dân. Tháng 9, nhân dịp khai giảng năm học mới, Trung tâm Phát triển Văn hóa đọc và Kinh tế xuất bản Việt Nam thuộc Hội Xuất bản, cùng các đơn vị trao học bổng, sách vở cho người dân xã đảo Nhơn Châu (tỉnh Gia Lai).

Việc đồng hành cùng học sinh và người dân địa phương là một phần trong nỗ lực kết nối các nguồn lực xã hội của Hội Xuất bản. Ông Đỗ Quang Dũng cho biết các dự án xuất phát từ mong muốn thúc đẩy văn hóa đọc ở thế hệ trẻ, đặc biệt là thế hệ trẻ ở vùng sâu, vùng xa, những vùng trẻ em chưa có nhiều điều kiện tiếp cận sách.

“Để đẩy mạnh văn hóa đọc, cần phải xuất phát từ thế hệ trẻ. Phát triển văn hóa đọc ở nông thôn sẽ tạo điều kiện cho sự công bằng trong tiếp cận tri thức, tiếp cận thông tin giữa nông thôn và thành thị”, ông Dũng nói.

TS Vũ Dương Thúy Ngà - nguyên Vụ trưởng Vụ Thư viện, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch - cũng nhấn mạnh phát triển văn hóa đọc nông thôn cần sự tham gia tích cực của Hội Xuất bản Việt Nam cùng toàn ngành.

Chia sẻ thêm một cách để lan tỏa văn hóa đọc tại nông thôn, bà Vũ Dương Thúy Ngà cho rằng Hội Xuất bản có thể mang những cuốn sách có giá trị, sách được Giải thưởng Sách Quốc gia đến với cộng đồng tại nông thôn.

Văn hóa đọc tại nông thôn vẫn cần nhiều nỗ lực cải thiện; văn hóa đọc tại thành thị đối diện với thách thức từ công nghệ. Hiện tại, tương lai của ngành xuất bản sẽ đối diện với những điều gì? Đó là câu hỏi, cũng là trách nhiệm, phương hướng hoạt động của Hội Xuất bản Việt Nam trong giai đoạn tới.