Cuối thu về với Nha Trang

Ảnh từ trái qua: nhà văn Đặng Vương Hưng, doanh nhân Lê Thành Phong, 
thương binh Nguyễn Văn Dũng (tức Dũng Gạc Ma - Trường Sa) và PGS.TS Nguyễn Minh Vỹ.

1. Từ mùa thu Hà Nội đến mùa thu của biển

Ở Hà Nội, mùa thu có những dấu hiệu rất riêng. Đó là nắng vàng trải nhẹ trên những mái ngói phố cổ, hương cốm mới từ làng Vòng, mùi hoa sữa thoảng qua những con phố quen. Đó còn là những hàng cây chuyển lá, mặt Hồ Gươm xanh thẫm và tiếng chuông nhà thờ ngân trong buổi chiều bảng lảng. Với những người đã sống nhiều năm ở Thủ đô, mùa thu bao giờ cũng gợi nhớ một điều gì đó rất sâu xa, không dễ gọi thành tên.

Nhưng mùa thu Nha Trang lại khác. Không có những con đường ngập lá vàng, chẳng có những đợt heo may khiến người ta phải kéo cao cổ áo. Ở đây, mùa thu đến cùng sự chuyển mình của biển. Những ngày cuối tháng 10, thời tiết đã bước vào mùa mưa. Có những buổi sáng trời vẫn trong xanh, nắng trải dài trên bãi cát, nhưng cũng có những chiều mây kéo về từ phía khơi xa, gió nổi lên và mưa bất chợt trút xuống những hàng dừa ven biển.

Dẫu vậy, Nha Trang vẫn có sức hấp dẫn riêng. Những con đường ven biển, những hàng cây xanh, những dãy khách sạn hướng ra đại dương và xa hơn là những hòn đảo thấp thoáng trong mây nước tạo nên một bức tranh vừa hiện đại vừa nên thơ.

Có lẽ, với người trẻ, đến Nha Trang là để tắm biển, vui chơi, khám phá những hòn đảo và tận hưởng những dịch vụ du lịch. Còn với những người đã đi qua chiến tranh, từng chứng kiến nhiều mất mát, như chúng tôi, đôi khi niềm vui đơn giản chỉ là được ngồi bên biển, nghe tiếng sóng và thấy cuộc sống hôm nay thanh bình, yên ả.

Người bạn đồng hành của tôi, PGS.TS Nguyễn Minh Vỹ, hiện là Giám đốc Trung tâm Công nghệ chống hàng giả Việt Nam, có một cuộc đời khá đặc biệt. Ông từng là người lính thông tin, điện báo viên vô tuyến điện, rồi trở thành phóng viên chiến trường, sau đó tiếp tục con đường nghiên cứu khoa học.

Sinh ngày 7/12/1945 tại Hải Dương, Nguyễn Minh Vỹ đang là sinh viên đại học thì được tuyển chọn làm nhiệm vụ thông tin đặc biệt. Cuối năm 1966, ông nhận lệnh vào chiến trường miền Nam. Gần mười năm ở Quảng Trị, ông từng trực tiếp chuyển và tiếp nhận hàng nghìn bức điện mật, nhiều lần đối diện với ranh giới mong manh giữa sự sống và cái chết. Đặc biệt, từ năm 1971, ông trở thành một trong những phóng viên đầu tiên của Việt Nam Thông tấn xã thường trú tại Quảng Trị. Những thông tin ấy đã được nhiều cơ quan báo chí ghi nhận khi giới thiệu tập sách ảnh Phút giây đáng nhớ của ông.

Điều đáng quý là giữa bom đạn, Nguyễn Minh Vỹ vẫn mang theo máy ảnh. Ông ghi lại những phút giây chiến đấu, hành quân, làm nhiệm vụ thông tin và cả những sinh hoạt đời thường của đồng đội. Có những khuôn mặt trẻ trung, những nụ cười trong trẻo được giữ lại trên phim ảnh, để rồi không lâu sau, chính những con người ấy đã vĩnh viễn nằm xuống nơi chiến trường.

Năm 2015, tôi có duyên gặp Nguyễn Minh Vỹ và cùng ông tổ chức bản thảo, biên soạn, chú thích những bức ảnh để xuất bản Phút giây đáng nhớ tại Nhà xuất bản Công an nhân dân. Cuốn sách in lần đầu 168 trang, được tái bản, bổ sung thành 204 trang năm 2022, nhân kỷ niệm 50 năm chiến thắng Quảng Trị.

Chúng tôi đã có nhiều kỷ niệm trong quá trình tìm lại tên người, tên đất, xác định thời gian, địa điểm và hoàn cảnh ra đời của từng bức ảnh. Công việc tưởng như chỉ là biên tập tư liệu, nhưng thực chất nhiều khi là hành trình tìm lại số phận những con người đã khuất.

Bởi thế, đến Nha Trang, trong cảm nhận của tôi, người bạn đồng hành không chỉ là một nhà khoa học hay một cựu chiến binh. Ông còn là người đã dành một phần quan trọng của cuộc đời để lưu giữ ký ức dân tộc.

Giữa không gian yên bình của thành phố biển, tôi bất chợt nghĩ đến một sự đối lập đầy ý nghĩa: Có những thế hệ đã đi qua chiến tranh để hôm nay con cháu được thảnh thơi vui chơi trên những bãi biển tuyệt đẹp này. Hòa bình, suy cho cùng, cũng chính là món quà lớn nhất mà những người đã hy sinh để lại.

2. Trầm tích Việt – Chăm trong lòng thành phố biển

Nếu chỉ nhìn Nha Trang từ những khách sạn cao tầng, những khu nghỉ dưỡng sang trọng hay những bãi tắm đông người, có lẽ chưa thể hiểu hết vẻ đẹp của vùng đất này. Bởi dưới dáng vẻ trẻ trung của một đô thị du lịch nổi tiếng là những trầm tích văn hóa hàng nghìn năm tuổi.

Tiêu biểu nhất là quần thể Tháp Bà Pô Nagar, tọa lạc trên đồi Cù Lao, gần cửa sông Cái. Những ngọn tháp xây bằng gạch đỏ, mang dấu ấn kiến trúc Chăm Pa, đã đứng đó qua biết bao biến thiên lịch sử.

Các công trình thuộc quần thể tháp được xây dựng trong khoảng thế kỷ VIII–XIII. Đây không chỉ là di sản kiến trúc đặc sắc mà còn là một trung tâm tín ngưỡng quan trọng của người Chăm và người Việt. Năm 2025, Tháp Bà Pô Nagar được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.

Có một điều khiến tôi đặc biệt suy ngẫm: Người Chăm tôn thờ nữ thần Pô Nagar, Mẹ Xứ Sở. Trong quá trình cộng cư và giao lưu văn hóa, người Việt tiếp nhận, tôn thờ nữ thần với danh xưng Thiên Y A Na Thánh Mẫu.

Hai truyền thống văn hóa, hai cộng đồng cư dân, qua nhiều thế kỷ đã gặp nhau trong tín ngưỡng hướng về Mẹ, về cội nguồn sự sống và khát vọng bình an. Đó là một sự giao thoa văn hóa rất đẹp.

Lịch sử không chỉ được viết bằng những cuộc chiến tranh, những lần thay đổi triều đại hay những đường biên giới. Lịch sử còn được viết bằng cách con người tiếp nhận những giá trị tốt đẹp của nhau, cùng chung sống và truyền lại những di sản tinh thần cho thế hệ sau.

Ảnh từ trái qua: PGS.TS Nguyễn Minh Vỹ, CCB nhà giáo Lê Doãn Quyền,nhà văn Đặng Vương Hưng và doanh nhân Lê Thành Phong.

Lễ hội Tháp Bà hằng năm, với những nghi thức dâng hương, múa Bóng, cầu an, lễ tạ và các hoạt động tín ngưỡng truyền thống, chính là minh chứng sống động cho quá trình giao lưu, tiếp biến văn hóa Việt – Chăm.

Với một người chuyên nghiên cứu, sưu tầm tư liệu chiến tranh như tôi, những ngọn tháp cổ còn gợi nên một suy nghĩ khác. Dân tộc nào cũng có những thời kỳ biến động, nhưng điều quan trọng là sau tất cả, những giá trị văn hóa tốt đẹp vẫn tiếp tục được gìn giữ, bồi đắp và trao truyền.

Nha Trang còn có nhiều địa danh mang dấu ấn lịch sử và đời sống tinh thần của cư dân miền biển: Chùa Long Sơn, Nhà thờ Núi, Hòn Chồng, những làng chài truyền thống và các không gian thờ phụng gắn với tín ngưỡng biển.

Ở đó, người ta có thể tìm thấy sự hòa quyện giữa Phật giáo, tín ngưỡng dân gian, văn hóa Chăm và những yếu tố văn hóa phương Tây trong quá trình hình thành đô thị.

Đặc biệt, nhắc tới Khánh Hòa không thể không nhắc đến trầm hương và yến sào. Người xưa đã lưu truyền câu ca: Khánh Hòa là xứ trầm hương/ Non cao biển rộng người thương đi về.

Nếu trầm hương là kết tinh kỳ diệu của núi rừng thì yến sào là sản vật quý từ biển đảo. Một thứ tỏa hương trong chiều sâu núi thẳm, một thứ được tạo nên trên những vách đá cheo leo giữa sóng nước mênh mông.

Đáng chú ý, năm 2025, tri thức dân gian khai thác, chế biến trầm hương Khánh Hòa và Lễ hội Yến sào Khánh Hòa đã được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Điều đó cho thấy trầm hương và yến sào không đơn thuần là những sản vật có giá trị kinh tế, mà còn chứa đựng tri thức, tập quán và ký ức văn hóa của cộng đồng.

Có lẽ, không nhiều vùng đất ở Việt Nam hội tụ một cách đặc biệt như Khánh Hòa: Có núi rừng, có biển đảo, có những ngọn tháp cổ, có những nghề truyền thống và cả một nền văn hóa dân gian phong phú, giàu bản sắc.

3. Nghĩa tình người xứ Trầm Hương và những phút giây đáng nhớ

Tôi vẫn nghĩ rằng vẻ đẹp của một miền đất không chỉ nằm ở cảnh quan thiên nhiên hay những di tích nổi tiếng, mà trước hết ở con người.

Nha Trang có những bãi biển đẹp, những con đường rộng mở và các khu du lịch hiện đại. Nhưng phía sau diện mạo ấy còn có những làng chài, những bến cá, những người lao động cần mẫn sớm hôm. Chính họ mới là những người đã góp phần làm nên hồn cốt của thành phố biển.

Từ bao đời nay, người dân vùng duyên hải này đã sống cùng biển, vui buồn cùng biển. Biển hào phóng ban tặng cá tôm, nhưng cũng không ít lần nổi sóng, mang theo những hiểm nguy khó lường.

Bởi thế, trong đời sống tâm linh của ngư dân, tín ngưỡng thờ Cá Ông, lễ hội Cầu Ngư và những nghi thức cầu cho trời yên biển lặng có một vị trí đặc biệt. Đó không chỉ là khát vọng mưu sinh, mà còn biểu hiện lòng biết ơn đối với thiên nhiên, sự gắn bó và tinh thần tương trợ của cộng đồng.

Tôi thích hình dung Nha Trang vào một buổi chiều cuối thu. Khi những đám mây xám nhạt trôi qua phía Hòn Chồng, những con thuyền trở về bến, người phụ nữ chờ người thân sau một chuyến biển dài, còn đám trẻ vô tư nô đùa trên bờ cát. Những hình ảnh bình dị ấy có lẽ chẳng cần đến một lời bình cầu kỳ nào.

Tôi bỗng nhớ đến cuốn sách ảnh “Phút giây đáng nhớ” của Nguyễn Minh Vỹ. Trong số những bức ảnh chiến trường ông từng chụp, có một tấm chân dung đặc biệt: liệt sĩ Phạm Văn Cao, người chiến sĩ Quảng Trị được Nguyễn Minh Vỹ ghi hình năm 1967. Hai năm sau, anh hy sinh. Bức ảnh trở thành di ảnh quý hiếm để gia đình phóng lớn, đặt lên bàn thờ tưởng nhớ người thân.

Từ một bức ảnh vô tình được lưu giữ giữa chiến tranh, người thân đã tìm lại được hình bóng của người liệt sĩ sau nhiều năm xa cách. Đó là giá trị không thể đo đếm bằng tiền bạc.

Và cũng từ câu chuyện ấy, tôi nghĩ đến những người mẹ, người vợ từng tiễn chồng con ra trận trên khắp mọi miền Tổ quốc. Trong đó, chắc chắn có những gia đình ở vùng đất Nha Trang – Khánh Hòa đã gửi những người con ưu tú đến các chiến trường, để rồi có người mãi mãi không trở về.

Chiến tranh đã lùi xa hơn nửa thế kỷ, nhưng đâu đó vẫn còn những gia đình đang tìm kiếm phần mộ người thân. Bởi vậy, mỗi chuyến đi của những người chuyên sưu tầm tư liệu chiến tranh như chúng tôi, dù là chuyến đi công tác hay nghỉ ngơi, vẫn thường gợi mở thêm những suy nghĩ về trách nhiệm với quá khứ.

Một đất nước không chỉ giàu đẹp bởi những công trình mới mọc lên, mà còn bởi cách con người trân trọng lịch sử, biết ơn những người đi trước và sống nghĩa tình với nhau.

Nha Trang hôm nay đang không ngừng phát triển. Những tuyến phố mới, những khu nghỉ dưỡng hiện đại và sự giao lưu với du khách bốn phương đã làm thay đổi diện mạo đô thị. Nhưng tôi mong rằng, giữa nhịp sống ngày càng sôi động ấy, thành phố vẫn giữ được những nếp văn hóa truyền thống, những làng nghề, những câu chuyện lịch sử và trên hết là sự chân thành, hiếu khách của con người xứ Trầm Hương.

Để du khách không chỉ đến đây ngắm biển, nghỉ dưỡng, rồi ra về với những tấm ảnh đẹp, mà còn mang theo những kỷ niệm sâu sắc về tình người.

Mùa thu Hà Nội và mùa thu Nha Trang cách nhau hàng nghìn cây số, nhưng trong cảm nhận của tôi, vẫn có một điều gì đó rất gần gũi.

Hà Nội có Hồ Gươm, có những con phố cổ nhuốm màu thời gian. Nha Trang có biển xanh, có những ngọn tháp Chăm cổ kính soi bóng xuống dòng sông Cái. Hà Nội có hương cốm, hương hoa sữa. Nha Trang có vị mặn mòi của biển và câu chuyện về xứ Trầm Hương, biển Yến.

Hai miền đất, hai sắc thái văn hóa khác nhau, nhưng đều là những phần máu thịt của Tổ quốc.

Tôi chợt nghĩ, với những người đã đi qua chiến tranh, mỗi chuyến đi trong hòa bình đều có thể trở thành một cuộc trở về. Trở về với những kỷ niệm của một thời trai trẻ, với đồng đội, với những miền đất mà cha anh từng chiến đấu và hy sinh. Và cũng là trở về để nhận ra cuộc sống hôm nay đáng quý biết nhường nào.

Có lẽ Nguyễn Minh Vỹ và tôi, hai người bạn từng cùng nhau nâng niu những tấm ảnh đen trắng của chiến trường Quảng Trị, sẽ còn có nhiều dịp đồng hành trên những nẻo đường đất nước.

Nhưng những ngày cuối thu ở Nha Trang vẫn có một ý nghĩa riêng. Bởi chúng tôi không chỉ đến đây để ngắm biển, mà còn để cảm nhận vẻ đẹp của một vùng đất giàu trầm tích văn hóa, nơi quá khứ và hiện tại gặp nhau, nơi hương trầm từ núi rừng như hòa cùng hơi thở mặn mòi của đại dương.

Và giữa những con sóng nối nhau không dứt, tôi bỗng nhận ra một điều giản dị: Biển có thể thay đổi sắc màu theo mùa, nhưng tình yêu quê hương, đất nước và nghĩa tình con người thì vẫn còn mãi.

Như những phút giây đáng nhớ của một đời người, mùa thu Nha Trang rồi cũng sẽ ở lại trong ký ức chúng tôi, bằng sự bình yên, lòng biết ơn và những tình cảm không dễ phai mờ…

Nha Trang, 29/10/2026
Đặng Vương Hưng