'Cướp bông, ném chài' - Lễ hội đậm nét thời Hùng Vương

Đoàn đại biểu phường Vân Phú dâng lễ Đền Vân Luông.

Nơi hội tụ ký ức cộng đồng

Tục truyền rằng, đời Vua Hùng thứ 18 (Hùng Duệ Vương), một năm nhân dịp đón Xuân mới, con rể Vua Hùng là Thánh Tản Viên sang lễ Tết vua cha. Sáng mồng 3 Tết, vua truyền lệnh cho Thánh Tản và quan quân mở hội đi săn khai Xuân để diệt trừ thú dữ, bảo vệ mùa màng và bình an cuộc sống cho dân. Quan quân săn được lợn rừng đem về trình vua, hài lòng vua phán cho mổ lợn khao quân, mừng mùa săn khai Xuân thắng lợi. Tiệc bày ra gồm thủ lợn luộc chín phủ lá mỡ chài với 4 chân giò dâng vua. Ngoài ra còn có một bình rượu mộng, bánh chưng, thêm vào đó 3 chiếc đũa bông tượng trưng là 3 chiếc cần uống rượu, 6 chiếc đũa bông trơn là dành cho quan quân dùng. Những chiếc đũa bông này khi làm lễ và vua, quan dự tiệc xong, người chủ lễ tung những chiếc đũa bông cho dân làng tranh tay, đón lấy làm vật quý lấy may ngày đầu Xuân mong phát tài, phát lộc cả năm. Dự tiệc xong, dân làng ném đá nhằm mục đích xua đuổi thú dữ về rừng...

Theo Ngọc phả Đền Vân Luông còn lưu giữ ghi chép: Đền Vân Luông được xây dựng lâu đời để thờ các Vua Hùng, cũng như một số di tích khác của vùng Đất Tổ, lễ hội văn hóa dân gian phản ánh ước mong của con người và thực tế cuộc sống. Trong 2 cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ, làng bị tàn phá, nhưng Nhân dân vẫn bảo vệ và gìn giữ được ngôi đền. Đền được trùng tu năm 1821, sửa chữa lớn năm 1939.

Năm 1992, Đền Vân Luông được công nhận là Di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 735/QĐ-UB, ngày 14/8/1992 của UBND tỉnh Vĩnh Phú (cũ). Đến năm 2009, đền được xếp hạng là Di tích lịch sử cấp quốc gia theo Quyết định số 4703/QĐ-BVHTTDL, ngày 18/12/2009 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch.

Nhận thức sâu sắc giá trị lịch sử, văn hóa và ý nghĩa giáo dục truyền thống của Lễ hội Đền Vân Luông, năm 2020, UBND phường Vân Phú đã xây dựng tờ trình báo cáo các cấp đề nghị đưa lễ hội vào danh mục lập hồ sơ xếp hạng Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Với sự đồng thuận, hưởng ứng tích cực của Nhân dân địa phương, các cao niên, cùng sự quan tâm, chỉ đạo sát sao của các cấp, các ngành, sau một năm sưu tầm tư liệu, hoàn thiện hồ sơ trình thẩm định, Lễ hội truyền thống Đền Vân Luông đã chính thức được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia theo Quyết định số 72/QĐ-BVHTTDL, ngày 12/1/2022. Theo lệ, hằng năm, Nhân dân địa phương tổ chức lễ hội “Cướp bông, ném chài” vào mùng 3 tháng Giêng và lễ hội Xuống đồng vào mùng 4 tháng 9 âm lịch. Đây là dịp tái hiện những giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc, góp phần gắn kết cộng đồng, bồi đắp tinh thần đoàn kết, giáo dục đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, lòng hiếu nghĩa của con cháu đối với ông bà, tổ tiên.

Du khách tham gia nghi lễ “Cướp bông, ném chài”.

Gìn giữ giá trị trong đời sống hiện đại

Lễ hội “Cướp bông, ném chài” được tổ chức với hai phần: Phần lễ trang nghiêm và phần hội sôi động. Phần lễ với các nghi thức dâng hương, tế lễ nhằm tưởng nhớ công đức các Vua Hùng và tái hiện tích xưa. Việc lựa chọn các nhân vật đóng vai “củ sát”, “củ hờ” với những quy định nghiêm ngặt về kiêng kỵ cho thấy sự coi trọng yếu tố tâm linh trong đời sống cộng đồng. Phần hội là điểm nhấn thu hút đông đảo người dân và du khách: Nghi thức “cướp bông” - những chiếc “đũa bông” được tung ra để mọi người tranh đón mang ý nghĩa cầu may, cầu lộc đầu năm. Màn “ném chài” tượng trưng cho hành động xua đuổi thú dữ, thể hiện ước vọng chế ngự thiên nhiên, bảo vệ cuộc sống yên bình.

Ngày nay, việc gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống càng trở nên cấp thiết. Lễ hội không chỉ là hoạt động văn hóa mang tính cộng đồng, mà còn là phương pháp giáo dục truyền thống hiệu quả, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về cội nguồn dân tộc. Việc lễ hội được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia vào năm 2022 là dấu ấn quan trọng, nâng cao nhận thức xã hội về giá trị di sản và tạo điều kiện thuận lợi cho công tác bảo tồn, phát huy.

Lễ hội còn góp phần thúc đẩy phát triển du lịch văn hóa. Chị Đào Thu Trang, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: “Lễ hội vừa náo nhiệt vừa đậm chất tâm linh. Tiếng hò reo, tiếng trống, tiếng cười vang khắp sân đền, khiến ai cũng bị cuốn vào. Không chỉ là trò chơi hay nghi thức cúng tế, mà còn là cách thế hệ trẻ hiểu về cội nguồn, về những câu chuyện lịch sử dân tộc”.

Đồng chí Phạm Đức Chiển - Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội phường Vân Phú cho biết: Lễ hội “Cướp bông, ném chài”, một nét đẹp văn hóa đặc sắc đã được các thế hệ cha ông gìn giữ, trao truyền qua bao đời. Đây không chỉ là dịp để Nhân dân địa phương và du khách thập phương thành kính dâng hương, tri ân tiền nhân, mà còn để cùng ôn lại truyền thống lịch sử, khơi dậy niềm tự hào quê hương, vun đắp khối đại đoàn kết toàn dân, tiếp tục phát huy những giá trị văn hóa tốt đẹp trong công cuộc xây dựng và phát triển quê hương ngày càng giàu đẹp, văn minh.

Lễ hội “Cướp bông, ném chài” là biểu tượng tinh thần đoàn kết cộng đồng, của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” và niềm tự hào dân tộc. Giữa nhịp sống hiện đại, những giá trị này trở nên quý giá, là điểm tựa tinh thần giúp con người hướng về cội nguồn, giữ gìn bản sắc và xây dựng tương lai bền vững cho quê hương, đất nước.