Đa dạng hóa nguồn thu: Hướng đi cho kinh tế báo chí hiện đại

Trong bối cảnh báo chí toàn cầu đang đối mặt với nhiều thách thức như hiện nay, các đơn vị báo chí - truyền thông cần linh hoạt tìm cách đa dạng hóa nguồn thu, tập trung vào các giải pháp như tổ chức sự kiện, thu hút tài trợ, hợp tác với mạng xã hội cũng như các nền tảng công nghệ, trí tuệ nhân tạo...

Kinh tế báo chí trong xu hướng chuyển đổi số

Sự cạnh tranh khốc liệt từ mạng xã hội, nền tảng xuyên biên giới cùng sự suy giảm nguồn thu truyền thống đang buộc các tòa soạn phải thay đổi tư duy, cách làm và mô hình vận hành. Kinh tế báo chí vì thế đã trở thành một trụ cột song hành với nội dung và công nghệ trong chiến lược chuyển đổi số báo chí Việt Nam.

Trong nhiều năm, hoạt động kinh tế báo chí tại Việt Nam chủ yếu dựa vào hai nguồn thu chính là quảng cáo và phát hành báo in. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của Internet và mạng xã hội, dòng tiền quảng cáo đang dịch chuyển mạnh sang các nền tảng số toàn cầu như Google, Facebook, TikTok. Điều này khiến nguồn thu của nhiều cơ quan báo chí sụt giảm rõ rệt, đặc biệt là các báo địa phương và các cơ quan báo chí tự chủ tài chính.

Trong khi đó, chi phí cho hoạt động báo chí ngày càng gia tăng, từ đầu tư hạ tầng công nghệ, sản xuất nội dung đa phương tiện đến đào tạo nhân lực số. Sự chênh lệch giữa nguồn thu và chi phí đặt nhiều tòa soạn vào tình thế khó khăn, buộc phải thu hẹp quy mô hoặc phụ thuộc lớn hơn vào ngân sách Nhà nước.

Thực tế cho thấy, phần lớn cơ quan báo chí Việt Nam vẫn đang trong quá trình “chuyển đổi từng phần”, mới dừng lại ở việc đưa nội dung lên môi trường số, chưa hình thành rõ ràng mô hình kinh doanh báo chí số. Việc thiếu chiến lược dài hạn, thiếu dữ liệu người dùng và chưa làm chủ công nghệ khiến nhiều tòa soạn gặp khó trong việc tạo ra giá trị kinh tế từ nội dung.

Trong bối cảnh đó, chuyển đổi số không chỉ là áp dụng công nghệ mới mà còn là chuyển đổi tư duy về kinh tế báo chí. Nội dung báo chí không chỉ phục vụ nhiệm vụ chính trị - xã hội mà còn phải được tổ chức, đóng gói và phân phối theo cách phù hợp với hành vi tiêu dùng số của độc giả hiện đại.

Nhiều chuyên gia đánh giá, nếu không giải được bài toán kinh tế, báo chí sẽ khó duy trì chất lượng nội dung và vai trò định hướng thông tin trong xã hội số, nơi tin giả và thông tin sai lệch lan truyền nhanh chóng trên mạng xã hội.

Theo PGS.TS Bùi Chí Trung, Phó Viện trưởng Viện Đào tạo Báo chí và Truyền thông, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội, vấn đề kinh tế báo chí Việt Nam chưa bao giờ nóng bỏng, phức tạp và nan giải như những năm gần đây. Cả giới báo chí cùng các nhà thiết kế chính sách đã bàn luận về nhiều định hướng, mô hình và phương thức tháo gỡ. Tuy nhiên, bài toán khó dường như vẫn chưa có lời giải đáp thỏa đáng.

“Những kết quả đạt được mới chỉ tiến đến một vài khía cạnh của cơ chế chính sách, những ý kiến đề xuất dường như mới tóm lược một số mô hình tham khảo bên ngoài. Chúng ta vẫn chưa thực sự thẳng thắn đề cập đến bản chất, thậm chí còn đang né tránh những nút thắt cơ bản kìm hãm sự phát triển kinh tế báo chí - truyền thông”, ông Trung nói.

Ông Nguyễn Cao Cường - giảng viên của Hội Nhà báo Việt Nam cho biết, hiện nay, thu phí bạn đọc là xu hướng tất yếu của báo chí. Vì báo chí là một dịch vụ, dịch vụ thông tin. Công chúng cần những thông tin chất lượng cần phải thanh toán dịch vụ. Thế giới đã triển khai và ở Việt Nam cũng có nhiều tờ báo đang thử nghiệm nhiều cách thu tiền khác nhau như VietnamPlus, VTC News…

“Sẽ có rất nhiều khó khăn để triển khai dịch vụ thu tiền bạn đọc ở Việt Nam, vì tập quán này chưa có. Nhưng rồi cuối cùng cũng sẽ phải thu tiền thôi. Vì nếu không thu thì báo chí không sống nổi. Để việc thu phí đạt hiệu quả, chỉ có một cách duy nhất, tờ báo phải cải thiện chất lượng dịch vụ, chất lượng bài viết. Phải phục vụ đúng nhu cầu của người trả tiền. Việc tìm ra được ai là người trả tiền là khó nhất”, ông Cường nói.

Trang đăng ký mua gói đọc báo của Ngày Nay với các cổng thanh toán đa dạng.

Sống bằng giá trị và dẫn dắt bằng niềm tin

Thực tiễn cho thấy, dù đang chịu sức ép cạnh tranh gay gắt, báo chí Việt Nam vẫn luôn hoàn thành tốt vai trò là kênh thông tin chính thống, tạo sự đồng thuận xã hội và thúc đẩy phát triển. Nhưng trong kỷ nguyên số, báo chí không thể chỉ tồn tại nhờ nhiệm vụ, mà phải tự đứng vững bằng giá trị của chính mình.

Theo bà Nguyễn Thị Ngọc Diệp, Phó Tổng Biên tập VnEconomy, sự quá tải thông tin trong thời đại Internet đã làm thay đổi căn bản cách công chúng tiếp nhận tin tức. “Bạn đọc ngày nay không chỉ chủ động tìm kiếm thông tin mà còn bị thông tin “nhồi nhét” liên tục thông qua các thuật toán ưu tiên. Phản ứng tự nhiên là đọc nhanh, đọc lướt, và lâu dần trở thành thói quen”, bà Diệp nhận định.

“Nhiều người đọc là tốt, vì thông tin được lan tỏa rộng hơn. Nhưng nếu coi đó là tiêu chí đánh giá chất lượng thì theo tôi, đây là một quan điểm không phù hợp”, bà Diệp nói.

Đối với sức ép từ lưu lượng, theo bà Diệp, dễ dẫn tới việc người làm báo chạy theo các kỹ xảo thu hút sự chú ý như giật tít, phóng đại vấn đề, lựa chọn góc tiếp cận thái quá, thậm chí “bé xé ra to” chỉ để gây chú ý. Nguy hiểm hơn, điều đó có thể khiến tòa soạn dần xa rời tôn chỉ, mục đích ban đầu.

Chính vì vậy, VnEconomy xác định ngay từ đầu một quan điểm khác biệt, sẵn sàng chấp nhận một bài viết chỉ có một lượt đọc, nếu lượt đọc đó đến từ người thực sự cần thông tin và nội dung mang lại giá trị cho họ. “Chúng tôi phân biệt rất rõ giữa giá trị thông tin hữu ích, hỗ trợ ra quyết định và giá trị thông tin chỉ để thỏa mãn trí tò mò”, bà Diệp nhấn mạnh.

Theo đuổi nội dung chuyên sâu không đồng nghĩa với việc biến bài báo thành những phân tích học thuật khô cứng. Với VnEconomy, vấn đề cốt lõi là hiểu rõ tệp độc giả và cách họ sử dụng thông tin. “Với mỗi nhóm bạn đọc đặc thù, nội dung cũng có sự khác biệt, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là phải đảm bảo Chân thực, Tích cực và Hữu ích”, bà Diệp chia sẻ.

Trong bối cảnh đó, nhiều tòa soạn, đặc biệt là báo điện tử, vô hình trung đặt mục tiêu tiếp cận càng nhiều người đọc càng tốt, coi lưu lượng và lượt xem như thước đo hiệu quả. Tuy nhiên, theo bà Diệp, việc biến “view” thành tiêu chí đánh giá, thậm chí thành KPI, lại là một cách tiếp cận thiếu bền vững.

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi, Phó Giám đốc Cơ quan Báo và Phát thanh, truyền hình Hà Nội cho rằng, phát triển kinh tế báo chí trong thời kỳ số hóa không phải là thương mại hóa báo chí, mà là chuyên nghiệp hóa toàn bộ hệ thống báo chí - truyền thông. Báo chí hiện đại phải được quản trị bằng dữ liệu, phát triển bằng công nghệ và dẫn dắt bằng giá trị cùng niềm tin xã hội.

“Khi Nhà nước tạo hành lang pháp lý thông thoáng, báo chí thay đổi tư duy quản trị, thì đó chính là lúc báo chí trở thành một lực lượng sản xuất tinh thần thực sự trong nền kinh tế tri thức”, ông nói.

PGS.TS Nguyễn Thành Lợi chia sẻ: “Đừng chỉ nghĩ cách cứu báo chí, mà hãy giúp báo chí sống bằng giá trị của mình. Khi được tự chủ đúng nghĩa, có cơ chế linh hoạt, được công nhận là doanh nghiệp truyền thông công ích, báo chí Việt Nam hoàn toàn có thể tự đổi mới, tự đứng vững và đóng góp trở lại cho sự phát triển quốc gia. Và khi đó, kinh tế báo chí không chỉ là phương tiện để duy trì hoạt động, mà sẽ trở thành động lực để báo chí Việt Nam bước sang một thời kỳ mới - thời kỳ của tự chủ, sáng tạo và niềm tin xã hội”.