Đà Lạt với cuộc giằng co giữa di sản kiến trúc và bê tông

Mật độ bê tông hóa ở trung tâm Đà Lạt đang trong tình trạng báo động

Khi bê tông lấn dần màu xanh

Theo số liệu thống kế từ chính quyền địa phương, hiện nay Đà Lạt còn lưu giữ khoảng 1.500 biệt thự, dinh thự và thánh đường cổ cùng nhiều công trình tiêu biểu như ga Đà Lạt, nhà thờ Con Gà, khách sạn Dalat Palace, đặc biệt là Trường Cao đẳng Sư phạm Đà Lạt - công trình được Hiệp hội Kiến trúc quốc tế (UIA) công nhận là một trong 1.000 công trình kiến trúc tiêu biểu của thế giới trong thế kỷ XX. Quỹ di sản này không chỉ có giá trị kiến trúc mà còn góp phần hình thành “khí chất đô thị” giàu tính thẩm mỹ, lãng mạn và hoài niệm.

Theo Tiến sĩ Lê Thị Trang, Viện Văn hóa và Phát triển, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, điểm đặc biệt của Đà Lạt là sự hòa quyện giữa thiên nhiên và kiến trúc. Rừng thông, hồ nước, sương mù, biệt thự cổ và nhịp sống chậm tạo nên một không gian giàu cảm xúc, giúp Đà Lạt trở thành nơi nghỉ dưỡng tinh thần và khơi gợi sáng tạo nghệ thuật.

Trong khoảng vài thập niên trở lại đây, Đà Lạt chứng kiến tốc độ tăng trưởng du lịch mạnh mẽ với việc đón hàng triệu lượt du khách mỗi năm và là một trong 2 cực thu hút khách lớn nhất của Lâm Đồng sau sáp nhập (cùng với Phan Thiết). Cùng với đó là nhu cầu về khách sạn, khu nghỉ dưỡng, nhà ở, hạ tầng giao thông và các dịch vụ đô thị khác. Những khu đồi từng phủ kín thông bắt đầu xuất hiện các công trình bê tông. Những khoảng không gian mở dần được lấp đầy bởi các khối kiến trúc mới. Không ít biệt thự cũ bị xuống cấp hoặc thay đổi công năng. Một số công trình mới có quy mô lớn xuất hiện giữa những khu vực vốn được xem là nhạy cảm về cảnh quan, khiến diện tích không gian xanh chịu nhiều áp lực và dần bị thu hẹp.

Thực tế này tạo ra một nghịch lý. Chính vẻ đẹp của Đà Lạt đã thu hút đầu tư và khách du lịch. Nhưng cũng chính áp lực từ đầu tư và du lịch lại có nguy cơ làm biến đổi những giá trị từng tạo nên sức hấp dẫn của đô thị. Theo Tiến sĩ Khoa học, Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn, hiện nay khu Hòa Bình - vùng lõi trung tâm của Đà Lạt đã ghi nhận mật độ bê tông hóa đã lên đến 85 - 90%, trong khi diện tích xanh chỉ còn 10-15%. Đây được xem là con số quá cao so với chuẩn đô thị sinh thái, vốn chỉ nên 30-35%.

Bên cạnh đó, sự phát triển của nhà kính phục vụ nông nghiệp công nghệ cao cũng là một vấn đề gây nhiều tranh luận. Báo cáo từ Sở Nông Nghiệp và Môi trường tỉnh Lâm Đồng năm 2025 nêu rõ, việc phát triển nhà kính thiếu kiểm soát thời gian qua đã gây nhiều hệ lụy đối với cảnh quan và môi trường.

Tình trạng nhà kính xây dựng tự phát, mật độ cao, thậm chí lấn chiếm đất rừng và các khu vực cần bảo vệ đã làm ảnh hưởng đến mỹ quan đô thị, suy giảm đa dạng sinh học, gia tăng nguy cơ lũ quét, ngập úng và sạt lở đất. Nhiều nhà kính không đạt chuẩn, thiếu hệ thống giao thông nội đồng và thoát nước, đặc biệt tại các khu vực đồi dốc, ven sông suối, càng làm gia tăng rủi ro khi xảy ra mưa lớn.

Tín hiệu từ các định hướng quy hoạch mới

Để giải quyết vấn đề nan giải trên của địa phương, thời gian qua chính quyền tỉnh Lâm Đồng cùng nhiều chuyên gia, nhà nghiên cứu đã có những hành động và đưa ra các hiến kế để giải quyết triệt để vấn đề.

Kiến trúc sư Ngô Viết Nam Sơn đã đưa ra một số giải pháp như: Không tăng mật độ dân số nội thành, đồng thời giãn dân ra khu ngoại vi và xa hơn, để giảm áp lực cho nội đô; Chỉnh trang và bảo vệ di sản khu vực nội thành theo hướng khống chế mật độ xây dựng và hạn chế tối đa việc cấp phép nâng tầng và mở rộng, trả lại không gian xanh, trồng lại rừng thông.

Bên cạnh đó, chính quyền địa phương cũng cần cân nhắc Quy hoạch theo hướng xanh - nhà không cao quá ngọn cây, xen kẽ công viên, ban công, sân thượng xanh; Giao thông xanh - hạn chế xe cá nhân vào nội đô, song song với việc phát triển giao thông công cộng xe điện; Du lịch xanh - khuyến khích phát triển công trình phục vụ du lịch ở khu ngoại vi, đồng thời hạn chế xây mới cao tầng ở các khu vực xung quanh các công trình di sản hoặc các điểm nhấn cảnh quan.

Năm 2023, UBND tỉnh Lâm Đồng (cũ) đã Phê duyệt Đề án Quản lý nhà kính, thúc đẩy sản xuất nông nghiệp ứng dụng công nghệ cao thích ứng với biến đổi khí hậu đến năm 2030 trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng. Trong đó, đề ra mục tiêu đến năm 2025 giảm 20% diện tích nhà kính sản xuất nông nghiệp tại các vùng nội ô, nội thị, khu dân cư.

Tháng 5 vừa qua, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng Nguyễn Hồng Hải đã ký ban hành Quyết định về việc Phê duyệt Nhiệm vụ quy hoạch chung xã Đức Trọng. Đáng chú ý, trong mục tiêu phát triển, tỉnh Lâm Đồng định hướng xây dựng xã Đức Trọng trở thành trung tâm hành chính - chính trị mới của tỉnh, kết hợp phát triển đô thị hành chính hiện đại, tạo động lực phát triển mới cho toàn khu vực Đức Trọng và các địa phương lân cận.

Tiến sĩ Võ Kim Cương, nguyên Phó Kiến trúc sư trưởng TP.HCM đánh giá: “Lâm Đồng chuyển trung tâm hành chính từ Đà Lạt về Đức Trọng, là cơ hội để Đà Lạt tránh tình trạng bê tông hóa, ô nhiễm, kẹt xe để hướng đến đô thị trong rừng, phát triển giá trị cảnh quan, di sản, phát triển đô thị du lịch nghỉ dưỡng”.

Theo ông Huỳnh Hồ Đại Nghĩa, chuyên gia chính sách công, trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia TP.HCM, việc chọn Đức Trọng là trung tâm hành chính sẽ đồng thời giảm xung đột chức năng ở Đà Lạt. Từ đó, Đà Lạt sẽ không còn phải ôm quá nhiều vai cùng lúc, đồng thời cho phép đô thị này tập trung mạnh hơn vào những lợi thế không thể thay thế: di sản, khí hậu, giáo dục, sáng tạo, du lịch chất lượng cao, văn hóa và bản sắc.