Đà Nẵng nghiên cứu mô hình 'thành phố bọt biển' để giảm ngập lụt đô thị

Những trận mưa cực đoan thời gian gần đây cho thấy hệ thống thoát nước truyền thống đang dần quá tải, dẫn đến những trận lụt “lịch sử” xuất hiện với tần suất ngày càng dày đặc. Bên canh những “công trình cứng”, thành phố Đà Nẵng cũng đang tìm kiếm những “giải pháp mềm”, tận dụng tự nhiên để thích ứng thay vì cố gắng kiểm soát thiên nhiên.

* Đi tìm nguyên nhân ngập lụt đô thị

Trong đợt mưa lũ lịch sử cuối tháng 10 năm ngoái, toàn thành phố Đà Nẵng đã có trên 100 nghìn ngôi nhà bị ngập; 10 xã, phường bị cô lập hoàn toàn; 30 xã, phường bị ngập nặng; nhiều tuyến đường, kênh mương, đê kè bị sạt lở nặng… Thiên tai cũng đã làm hàng chục người thiệt mạng và mất tích, hàng trăm người bị thương, gây thiệt hại về kinh tế hơn 3.100 tỷ đồng…

Nước ngập ngang nhà dân tại Đà Nẵng vào tháng 10 năm 2025. Ảnh: Anh Dũng/TTXVN

Theo Tiến sỹ, Kiến trúc sư Hoàng Đức Anh Vũ (Trường Đại học Kiến trúc Đà Nẵng), Đà Nẵng là đô thị ven biển miền Trung điển hình có địa hình thay đổi lớn về độ cao, từ độ cao 1.450 m tại núi Bà Nà ở phía Tây, giảm dần xuống còn khoảng 50 m tại khu vực ven biển phía Đông. Đặc điểm địa hình dốc khiến dòng chảy tập trung nhanh về khu vực thấp trũng ven biển trong mùa mưa. Hệ thống sông ngòi của Đà Nẵng ngắn, dốc và đổ trực tiếp ra biển, khiến nước từ thượng nguồn nhanh chóng dồn về khu vực đô thị khi xảy ra mưa lớn.

Bên cạnh đó, ảnh hưởng của triều cường và nước biển dâng làm suy giảm khả năng thoát nước từ sông ra biển. Mật độ xây dựng cao, thiếu không gian trữ nước và thiếu liên kết giữa hệ thống không gian xanh, mặt nước với các hành lang thoát nước tự nhiên đã làm giảm khả năng thích ứng, khiến Đà Nẵng dễ bị tổn thương trước các hiện tượng mưa lớn và triều cường.

Theo nghiên cứu của Tiến sỹ Lê Hùng và Phó giáo sư, Tiến sỹ Tô Thúy Nga (Trường Đại học Bách Khoa – Đại học Đà Nẵng), hiện nay xu hướng lũ tại Đà Nẵng đã chuyển từ “lên nhanh – rút nhanh” sang “ngập kéo dài”, đặc biệt rõ trong các trận lũ cực đoan năm 2025 vừa qua. Sự phát triển đô thị và hạ tầng giao thông của Đà Nẵng thời gian qua đã tác động đến khả năng thoát lũ tự nhiên của thành phố.

Cụ thể, quá trình bê tông hóa đô thị làm gia tăng hệ số dòng chảy mặt, giảm khả năng thấm nước. Việc san nền tại các khu đô thị Hòa Xuân, Cẩm Lệ… Đã lấp mất nhiều vùng trũng tự nhiên vốn đóng vai trò điều hòa lũ. Nhiều tuyến đường lớn như cao tốc Đà Nẵng – Quảng Ngãi, Hòa Phước, Hòa Khương… được xây dựng với nền đắp cao và khẩu độ cầu, cống thoát nước hạn chế, tạo thành các “rào cản”, “đập chắn” đối với dòng chảy lũ.

* Từ "chống" sang thích ứng với lũ

Về giải pháp, nghiên cứu của Tiến sỹ Lê Hùng và Phó giáo sư, Tiến sỹ Tô Thúy Nga chỉ ra rằng, Đà Nẵng cần chuyển từ tư duy “chống lũ lụt cục bộ” sang quy hoạch thích ứng theo lưu vực, bảo vệ hành lang thoát lũ và kiểm soát tác động liên vùng của phát triển đô thị và giao thông.

Trong giai đoạn tới, thành phố cần ưu tiên giải pháp hạ tầng thích ứng tăng không gian chứa nước và tích hợp bài toán thoát lũ vào toàn bộ quá trình quy hoạch phát triển đô thị. Trong đó, cần bắt buộc đánh giá tác động thủy văn – thủy lực liên vùng trước khi phê duyệt dự án giao thông và đô thị; ưu tiên các giải pháp xanh, thích ứng thay vì chỉ dựa vào nâng cao độ nền.

Còn Tiến sỹ, Kiến trúc sư Phan Đăng Sơn (Chủ tịch Hội Kiến trúc sư Việt Nam) cho rằng, các giải pháp chống ngập lũ, nước biển dâng, do biến đổi khí hậu trên thế giới hiện nay cũng đang dịch chuyển từ đơn thuần giải pháp “chống cự” sang “thích ứng” và “chung sống”, kết hợp kỹ thuật hạ tầng cứng và giải pháp dựa vào thiên nhiên.

Trọng tâm là mô hình “thành phố bọt biển” (thấm, giữ, lọc nước), hạ tầng xanh (mái nhà xanh, vườn mưa) và hệ thống điều hòa lớn để quản lý nước mưa tại chỗ, cắt lũ thượng nguồn bằng các hồ điều hòa thủy điện, thủy lợi có dung tích thỏa đáng, xây dựng thành phố dạng nổi trên mặt nước ngay từ đầu…

Đồng quan điểm, Tiến sỹ, Kiến trúc sư Hoàng Đức Anh Vũ đề xuất, cần cấu trúc không gian đô thị Đà Nẵng theo mô hình “thành phố bọt biển”, tổ chức dựa trên hệ thống thủy văn tự nhiên theo hướng Tây – Đông, gồm vùng sinh thái hấp thụ nước phía Tây, trục xanh – xanh lam trung tâm dọc hệ thống sông, các không gian điều tiết nước tại vùng thấp trũng và ven biển, cùng mạng lưới hạ tầng xanh – xanh lam phân tán trong các khu vực đô thị hiện hữu và các khu đô thị mới.

Cấu trúc này cho phép tăng khả năng hấp thụ, lưu giữ, phân tán và điều tiết nước ở nhiều cấp độ không gian. Qua đó, chuyển vai trò của nước từ yếu tố gây áp lực hạ tầng thành thành phần tổ chức cấu trúc đô thị, góp phần nâng cao khả năng thích ứng ngập lụt cho đô thị ven biển Đà Nẵng trong bối cảnh biến đổi khí hậu...

Phó Chủ tịch UBND thành phố Đà Nẵng Lê Quang Nam cho biết, trận lũ lịch sử cuối tháng 10/2025, với mực nước vượt đỉnh lũ các năm 1999, 2007 và 2009 là hồi chuông cảnh báo về những diễn biến thiên tai ngày càng cực đoan. Những kịch bản từng được xem là “trăm năm có một” nay có thể lặp lại chỉ sau vài năm.

Đà Nẵng là địa phương đầu tiên trong cả nước ban hành Đề án xây dựng Đà Nẵng an toàn trong thiên tai giai đoạn 2022-2030, tầm nhìn đến năm 2045, chuyển từ tư duy phòng thủ thụ động sang thích ứng chủ động. Tuy nhiên, khoảng cách từ chủ trương đến triển khai cụ thể trong quy hoạch, kiến trúc và quản lý xây dựng vẫn còn khá lớn và cần tiếp tục được thu hẹp.

Thành phố sẽ nghiêm túc tiếp thu, chắt lọc các đề xuất khoa học có giá trị để phục vụ điều chỉnh quy hoạch, ban hành quy định quản lý kiến trúc xây dựng và định hướng đầu tư hạ tầng thích ứng trong thời gian tới - Phó Chủ tịch UBND thành phố khẳng định.