'Đặc sản' của miền đất bazan

Đến vùng đất các thôn Gio An, An Xuân nhiều người không khỏi ngỡ ngàng trước hệ thống giếng cổ Chăm Pa độc đáo và những ô ruộng canh tác rau liệt xanh mướt, được ngăn cách bằng những bờ đá xếp lạ mắt.

Một giếng cổ ở xã Cồn Tiên - Ảnh: Đ.V

Phó trưởng Phòng Kinh tế, UBND xã Cồn Tiên Lê Phước Hiếu cho biết: Cồn Tiên là vùng đất chuyển tiếp giữa miền núi và đồng bằng. Người dân địa phương cho rằng, nguồn nước dồi dào từ hệ thống giếng cổ góp phần làm nên sự đổi thay này, giúp phát triển các loại cây trồng có giá trị kinh tế như cao su, hồ tiêu, đặc biệt là rau liệt-loại rau được ví như “lộc trời” của quê hương.

Ruộng canh tác rau liệt bên cạnh giếng cổ ở xã Cồn Tiên nhìn từ trên cao - Ảnh: Đ.V

Hệ thống giếng cổ-hay còn gọi hệ thống khai thác nước cổ Gio An trước đây có gần 100 giếng nước, do bom đạn chiến tranh tàn phá, đến nay còn lại khoảng 30 giếng. Hệ thống khai thác nước cổ Gio An được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích lịch sử-văn hóa cấp quốc gia từ năm 2001, gồm 14 giếng có niên đại khoảng 2.000 năm.

Những ruộng rau liệt xanh mướt ở xã Cồn Tiên được nuôi dưỡng bằng nguồn nước mát lành từ hệ thống giếng cổ - Ảnh: Đ.V

Là người dân sinh sống lâu đời tại địa phương, ông Trần Ngọc Châu, 70 tuổi ở thôn Gio An cho hay, mỗi giếng cổ nơi đây đều có tên riêng như: Giếng Trạng, giếng Tiên, giếng Đào, giếng Son, giếng Gai, giếng Ông, giếng Bà… Theo tục lệ từ xưa, giếng Ông dành cho đàn ông tắm, còn giếng Bà dành cho phụ nữ. Ngày nay, các giếng cổ vẫn là nơi sinh hoạt thường ngày của cư dân địa phương.

“Khách du lịch đến tham quan giếng cổ ngày càng nhiều hơn. Chúng tôi rất vui khi được giới thiệu giếng cổ, rau liệt đến với du khách gần xa”, ông Châu vui vẻ nói.

Từ các triền đồi đất đỏ bazan ở Cồn Tiên, những mạch ngầm nghìn năm vẫn chảy bền bỉ, tạo thành dòng nước mát lành cho đến ngày nay. Bước chân trên những phiến đá xếp thành những chiếc giếng cổ độc đáo, mạch nguồn từ quá khứ nghìn năm và hiện tại như được kết nối bởi sợi dây vô hình. Hệ thống giếng cổ Gio An vừa lưu giữ dấu tích kỹ thuật dẫn thủy thời Chăm Pa xưa, vừa góp phần tạo nên cảnh quan nông nghiệp đặc trưng của Cồn Tiên.

Người dân canh tác rau liệt bên hệ thống giếng cổ - Ảnh: Đ.V

Điểm độc đáo của hệ thống giếng cổ là các bể lắng, vách ngăn và máng dẫn được xếp bằng đá cuội. Nguồn nước trong mát chảy qua những triền đồi đất đỏ bazan dẫn xuống các giếng, tạo điều kiện cho rau liệt sinh trưởng xanh tốt. Theo người dân địa phương, rau phát triển nhờ nguồn nước lưu thông thường xuyên, không sử dụng phân bón hóa học hay thuốc bảo vệ thực vật.

Bà Nguyễn Thị Tha, ở thôn Gio An cho biết, các khoảnh rau thường rộng từ vài chục chục đến trên dưới 100m2, nằm xen kẽ dưới chân đồi. Rau liệt chỉ sống nhờ nước đầu nguồn trong mát và sạch. Đầu vụ, người dân tận dụng gốc rau còn lại từ vụ trước để nhân giống. Rau phát triển nhanh, có thể thu hoạch sau mỗi 15-20 ngày. Theo bà Tha, rau liệt mang lại nguồn thu nhập đáng kể cho gia đình bà cũng như người dân địa phương.

Hệ thống giếng cổ ở xã Cồn Tiên thu hút ngày càng đông du khách đến tham quan, trải nghiệm - Ảnh: Đ.V

Diện tích trồng rau liệt tại Cồn Tiên hiện khoảng 8-12ha, tùy điều kiện thời tiết, mang lại nguồn thu ước tính từ 3-5 tỉ đồng mỗi năm. Mùa rau thường bắt đầu từ tháng 9 âm lịch và kéo dài đến khoảng tháng giêng năm sau.

Theo người dân địa phương, rau liệt được ưa chuộng nhờ hương vị đặc trưng, có thể ăn sống, luộc hoặc chế biến cùng thịt bò, trứng, cà chua... Sản vật này không chỉ mang lại giá trị kinh tế cho người dân mà còn góp phần tạo nên nét ẩm thực đặc trưng, thu hút du khách khi đến Cồn Tiên.

Cùng với giá trị kinh tế từ rau liệt và các loại cây trồng chủ lực khác, hệ thống khai thác nước cổ Gio An là điểm nhấn phát triển du lịch của địa phương. Trong giai đoạn 2025-2026, xã Cồn Tiên đón khoảng 70.000-100.000 lượt khách/năm đến tham quan trải nghiệm. “Đây là tín hiệu vui với du lịch địa phương. Đồng thời cũng là cơ hội để kết nối di sản giếng cổ và các sản phẩm nông nghiệp địa phương đến với du khách thập phương”, ông Hiếu bày tỏ.

Những đứa trẻ nô đùa, tắm mát ở giếng cổ quê hương Cồn Tiên - Ảnh: Đ.V

Để phát huy hiệu quả khai thác du lịch trên địa bàn xã trong những năm tới, Phó Chủ tịch UBND xã Cồn Tiên Đỗ An Chung cho biết, địa phương sẽ tiếp tục đẩy mạnh xúc tiến thương mại, kết nối tiêu thụ sản phẩm địa phương; phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm, du lịch về nguồn gắn với hệ thống giếng cổ Gio An, Nghĩa trang liệt sĩ quốc gia Trường Sơn và các giá trị văn hóa truyền thống, sản phẩm nông nghiệp của địa phương.

Bên cạnh đó, xã tiếp tục khuyến khích, vận động Nhân dân đầu tư mở rộng cơ sở sản xuất kinh doanh; đồng thời quan tâm đầu tư cơ sở hạ tầng phát triển dịch vụ-thương mại, du lịch.