Đại biểu Trần Lan Phương: Đề xuất tách chức năng kinh doanh và giám sát thị trường phái sinh hàng hóa

Bà Trần Lan Phương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam, đại biểu Quốc hội đoàn TP Hải Phòng, phát biểu chiều 13/11. Ảnh: Danh Hải

Chiều 13/11, tại phiên thảo luận tổ về dự án Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, bà Trần Lan Phương, Phó Chủ tịch Thường trực Hội LHPN Việt Nam, đại biểu Quốc hội đoàn TP Hải Phòng, cơ bản tán thành sự cần thiết ban hành luật. Theo bà, đây là bước hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường, đáp ứng yêu cầu phát triển công cụ quản trị rủi ro trong bối cảnh Việt Nam hội nhập sâu rộng và chịu tác động từ biến động giá hàng hóa quốc tế.

Tuy nhiên, đại biểu cho rằng dự thảo cần tiếp tục hoàn thiện một số quy định để vừa thúc đẩy thị trường phát triển, vừa bảo đảm an toàn và khả năng thực thi.

Tránh xung đột lợi ích trong giám sát giao dịch OTC

Theo dự thảo, Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ được đưa vào nhóm tổ chức trung gian cung cấp dịch vụ giao dịch OTC. Đại biểu Trần Lan Phương cho rằng quy định này có thể tạo ra xung đột lợi ích khi một tổ chức vừa hưởng lợi từ việc tăng khối lượng giao dịch, vừa giám sát và quyết định biện pháp kiểm soát rủi ro đối với chính hoạt động đó.

Dẫn Báo cáo tổng kết số 839/BC-BCT, bà Trần Lan Phương cho biết năm 2023 có khoảng 10-12 ngân hàng thương mại thực hiện giao dịch phái sinh giá cả hàng hóa. Các ngân hàng cung cấp sản phẩm cho khách hàng nhằm phòng ngừa rủi ro giá nông sản, nhiên liệu, kim loại và thực hiện giao dịch đối ứng để quản trị rủi ro.

Tuy nhiên, theo nữ đại biểu, ngân hàng là chủ thể cung ứng sản phẩm, còn Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ là thiết chế hạ tầng, cần giữ vị trí độc lập trong giám sát giao dịch và xử lý mất khả năng thanh toán.

Đại biểu đồng tình với Báo cáo thẩm tra số 1495/BC-UBKTTC16 về nguy cơ xung đột lợi ích tại Điều 34, đồng thời đề nghị bỏ điểm a khoản 1 điều này. Theo đó, Sở giao dịch hàng hóa và Trung tâm thanh toán bù trừ không thực hiện môi giới, kinh doanh giao dịch OTC cho khách hàng mà chỉ cung cấp hạ tầng, tiếp nhận dữ liệu và thanh toán bù trừ theo chức năng được pháp luật quy định.

"Việc tách bạch này không cản trở phát triển thị trường, mà giúp thị trường có nền tảng tin cậy hơn", bà Trần Lan Phương nói.

Đề nghị làm rõ phạm vi điều chỉnh và cơ chế giám sát giao dịch OTC

Từ vấn đề tổ chức thị trường, đại biểu chuyển sang lưu ý phạm vi điều chỉnh và cơ chế giám sát giao dịch OTC, nhất là ranh giới giữa giao dịch phái sinh với hợp đồng thương mại thông thường.

Đại biểu Trần Lan Phương chỉ ra khoản 1 Điều 4 quy định giao dịch phái sinh OTC thông qua tổ chức trung gian thuộc phạm vi điều chỉnh của luật, còn giao dịch trực tiếp giữa các bên không qua trung gian thực hiện theo pháp luật dân sự. Tuy nhiên, khoản 1 Điều 33 lại chưa phân biệt rõ hai hình thức này.

Bà đề nghị làm rõ sự khác biệt giữa hợp đồng mua bán hàng hóa có thời hạn giao hàng trong tương lai với hợp đồng phái sinh hàng hóa, tránh để doanh nghiệp sản xuất, xuất nhập khẩu phải thực hiện thêm thủ tục đối với các hợp đồng thương mại thông thường, trong khi giao dịch phái sinh trực tiếp có quy mô và rủi ro lớn lại nằm ngoài phạm vi giám sát.

Theo đó, Điều 4 và Điều 33 cần được chỉnh lý thống nhất; Điều 10 cần quy định nghĩa vụ báo cáo dựa trên quy mô, mức độ rủi ro giao dịch, đồng thời giao Chính phủ quy định tiêu chí nhận diện, ngưỡng báo cáo và lộ trình thực hiện. Nghĩa vụ này phải tránh trùng lặp, không áp dụng đối với hợp đồng thương mại thông thường.

Liên quan đến cơ chế kiểm soát rủi ro, đối với thanh toán bù trừ tại Điều 36, đại biểu Trần Lan Phương đề nghị giữ nguyên nguyên tắc thực hiện tập trung trên cơ sở tự nguyện trong giai đoạn đầu, đồng thời có yêu cầu quản trị rủi ro phù hợp đối với giao dịch không bù trừ tập trung.

Bà cho rằng chỉ nên xem xét áp dụng bù trừ bắt buộc với một số nhóm giao dịch sau khi đánh giá mức độ chuẩn hóa sản phẩm, quy mô, rủi ro thị trường, năng lực của Trung tâm thanh toán bù trừ và chi phí tuân thủ của doanh nghiệp.

Siết trách nhiệm bảo vệ nhà đầu tư

Bên cạnh yêu cầu hoàn thiện cơ chế vận hành thị trường, đại biểu Trần Lan Phương cũng nhấn mạnh việc bảo vệ nhà đầu tư, nhất là những người chưa có nhiều kinh nghiệm với các sản phẩm phái sinh có đòn bẩy.

Bà đánh giá các quy định tại khoản 3, 4 và 5 Điều 42 về phân loại nhà đầu tư, đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm, giới hạn đòn bẩy và bảo vệ nhà đầu tư không chuyên nghiệp là cần thiết.

Tuy nhiên, việc bảo vệ nhà đầu tư không chỉ dừng ở cung cấp thông tin, cảnh báo rủi ro mà còn phải đánh giá sản phẩm có phù hợp với năng lực tài chính, kinh nghiệm và khả năng chịu rủi ro của khách hàng hay không. Với sản phẩm có đòn bẩy, biến động giá lớn có thể khiến nhà đầu tư phải bổ sung ký quỹ vượt quá khả năng tài chính.

Dẫn Thông tư 40/2016/TT-NHNN về hoạt động phái sinh giá cả hàng hóa trong ngành ngân hàng, bà Trần Lan Phương đề nghị kế thừa những nguyên tắc quản trị rủi ro phù hợp, nhưng không áp dụng máy móc điều kiện của hoạt động ngân hàng đối với mọi nhà đầu tư.

Đại biểu đề xuất bổ sung tại khoản 4 Điều 42 trách nhiệm của thành viên kinh doanh trong việc lưu giữ tài liệu chứng minh đã phân loại nhà đầu tư, đánh giá mức độ phù hợp của sản phẩm và cảnh báo rủi ro trước giao dịch; đồng thời phải chịu trách nhiệm nếu vi phạm nghĩa vụ gây thiệt hại cho nhà đầu tư.

Cùng với đó, bà Trần Lan Phương đề nghị làm rõ ranh giới áp dụng giữa pháp luật về các tổ chức tín dụng và Luật Giao dịch hàng hóa phái sinh, tránh chồng chéo trong cấp phép, quản lý và giám sát. Điều 10 cũng cần quy định nguyên tắc phối hợp, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý thị trường hàng hóa phái sinh và Ngân hàng Nhà nước, tránh yêu cầu báo cáo trùng lặp và bảo đảm bảo mật thông tin khách hàng.