Đại gia ngành xây dựng giữa 'ngã ba đường'

Cần nhấn mạnh, động lực lớn nhất đang nâng đỡ ngành xây dựng chính là làn sóng đầu tư hạ tầng quy mô lớn, với hơn 3.100 km cao tốc Bắc – Nam thông xe, hàng trăm công trình trọng điểm được khởi công trong năm 2025 .

“Bệ phóng” chưa từng có

Báo cáo của Vietnam Report chỉ ra động lực từ các "đại công trường" mới đã đẩy giá trị tăng thêm (GVA) của ngành xây dựng lên mức 9,62%, đây là mức cao nhất trong 5 năm qua và vượt xa tốc độ tăng trưởng GDP chung (8,02%).

Không chỉ mang ý nghĩa thống kê, những con số trên phản ánh sự dịch chuyển vai trò của ngành xây dựng, từ một lĩnh vực phụ trợ sang một trụ cột kích thích tổng cầu và điều tiết kinh tế vĩ mô.

Khi kế hoạch đầu tư công năm 2026 dự kiến lên tới 1,08 triệu tỷ đồng, và tổng vốn giai đoạn 2026–2030 đạt 2,8 triệu tỷ đồng, “nguồn việc” cho các nhà thầu gần như được bảo chứng trong ngắn và trung hạn.

Các nhà thầu đang đứng trước nhiều cơ hội nhưng cũng đầy thách thức.

Ở cấp độ doanh nghiệp, hiệu ứng lan tỏa là rất rõ ràng. Gần 90% doanh nghiệp ghi nhận số lượng dự án trúng thầu tăng mạnh. Lượng đơn hàng dồi dào không chỉ giúp đảm bảo doanh thu tương lai, mà còn cải thiện đáng kể khả năng kiểm soát dòng tiền, yếu tố từng là “tử huyệt” của ngành.

Bên cạnh đó, một chuyển biến đáng chú ý khác là sự thay đổi trong tư duy của các nhà thầu nội. Nếu trước đây, mục tiêu hàng đầu là có việc để duy trì dòng tiền, thì nay nhiều doanh nghiệp đã chuyển sang chiến lược chọn lọc dự án, ưu tiên hiệu quả tài chính và điều kiện thanh toán.

Sự trưởng thành này được củng cố qua việc tham gia các siêu dự án như sân bay Long Thành hay các tuyến đường sắt tốc độ cao, nơi yêu cầu tiêu chuẩn kỹ thuật và quản trị ở mức quốc tế. Điều này giúp các nhà thầu Việt dần nâng cấp năng lực, tiến gần hơn tới vai trò tổng thầu các dự án lớn.

Kết quả là bức tranh tài chính của ngành trở nên tích cực hơn, với 74,5% doanh nghiệp ghi nhận tăng trưởng đồng thời cả doanh thu và lợi nhuận.

Trong bảng xếp hạng 10 nhà thầu uy tín năm 2025 của Vietnam Report, những tên tuổi đình đám như Xây dựng Hòa Bình hay Vinaconex vắng mặt. Trong khi những cái tên "mới nổi" như Newtecons, Delta hay Central xuất hiện, cho thấy sự tái cấu trúc mạnh mẽ trong nội bộ ngành, khi các doanh nghiệp có năng lực thực thi tốt dần chiếm ưu thế.

Cần hóa giải những "tử huyệt"

Bất chấp động lực từ các dự án hạ tầng, khả năng “nở hoa” của các doanh nghiệp xây dựng vẫn chưa được đảm bảo bởi nhiều thách thức đang chờ đợi.

Rủi ro lớn nhất hiện nay đến từ phía chi phí đầu vào. Gần 90% doanh nghiệp thừa nhận biến động giá vật liệu và nhiên liệu là thách thức hàng đầu.

Cụ thể, những căng thẳng địa chính trị toàn cầu đã đẩy giá dầu diesel tăng gấp đôi, kéo theo chi phí vận hành máy móc, vận chuyển và thi công tăng mạnh. Giá nhựa đường, thép, xi măng… cũng đồng loạt leo thang.

Trong bối cảnh nhiều hợp đồng xây dựng là hợp đồng trọn gói, không có cơ chế điều chỉnh giá linh hoạt, các nhà thầu rơi vào thế “tiến thoái lưỡng nan”, thi công thì lỗ, dừng lại thì vi phạm hợp đồng. Biên lợi nhuận vốn đã mỏng càng bị bào mòn, thậm chí chuyển sang âm.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch HĐQT Công ty CP Bất động sản Toàn Cầu, đánh giá chi phí vốn hiện đang ở mức quá cao, gây áp lực lớn lên cả chủ đầu tư lẫn thị trường.

Ông Hiệp cho rằng lãi suất vay doanh nghiệp đã tăng lên khoảng 11–12%/năm, trong khi lãi suất cho người mua nhà có thể lên tới 14–15%/năm. Đây là mức chi phí vốn rất khó khả thi với các dự án hiện nay.

Không chỉ vậy, việc tiếp cận tín dụng ngày càng khó khăn khi các ngân hàng siết chặt cho vay, đặc biệt với dự án mới. Trong khi đó, bất động sản lại phụ thuộc lớn vào vốn vay. Khi dòng tiền bị tắc, dự án không thể triển khai, thanh khoản thị trường suy giảm, tồn kho tăng cao.

Theo ông Hiệp, hệ quả không chỉ dừng ở doanh nghiệp địa ốc mà còn lan sang toàn chuỗi, trong đó có các nhà thầu xây dựng. Khi dự án chậm hoặc dừng, nhà thầu thiếu việc, dòng tiền bị ảnh hưởng, rủi ro tài chính gia tăng.

Rõ ràng, ngành xây dựng Việt Nam đang đứng trước một nghịch lý, cơ hội tăng trưởng chưa bao giờ lớn hơn, nhưng rủi ro cũng chưa bao giờ dày đặc như hiện nay.

Để biến “bệ phóng hạ tầng” thành tăng trưởng bền vững, theo giới chuyên gia, cần đồng thời tháo gỡ nhiều nút thắt.

Thứ nhất, cần hoàn thiện cơ chế hợp đồng xây dựng theo hướng linh hoạt hơn, cho phép điều chỉnh giá theo biến động thị trường, đặc biệt với các dự án kéo dài. Điều này giúp chia sẻ rủi ro giữa các bên và bảo vệ biên lợi nhuận của nhà thầu.

Thứ hai, phát triển thị trường vốn đa dạng để giảm phụ thuộc vào tín dụng ngân hàng. Các kênh như trái phiếu doanh nghiệp, quỹ đầu tư hạ tầng cần được khơi thông để cung cấp nguồn vốn dài hạn, chi phí hợp lý.

Thứ ba, đầu tư mạnh vào đào tạo và nâng cấp nguồn nhân lực. Đây không chỉ là bài toán của doanh nghiệp mà cần sự phối hợp giữa Nhà nước, trường đại học và các tổ chức đào tạo nghề.

Cuối cùng, bản thân doanh nghiệp phải tiếp tục nâng cao năng lực quản trị, ứng dụng công nghệ, kiểm soát chi phí và lựa chọn dự án một cách kỷ luật hơn.

Ngành xây dựng đang có trong tay “cơ hội vàng” để bứt phá, nhưng con đường phía trước không bằng phẳng. Chỉ khi giải được bài toán chi phí, vốn và nhân lực, các doanh nghiệp mới thuận lợi vượt qua “ngã ba đường” để bước vào một chu kỳ tăng trưởng ổn định và bền vững hơn.