Đại học phải dạy gì trong thời đại AI?

Học sinh, sinh viên tìm hiểu về robot và AI. Ảnh: L.Hải

Đổi mới cách dạy và học

Theo PGS.TS Trần Quang Diệu - Giám đốc Trung tâm Công nghệ và Chuyển đổi số tại Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh, AI đang hình thành một không gian nhận thức mới, tác động trực tiếp đến cách con người học tập và giải quyết công việc. Ông cho rằng AI có thể không thay thế con người, nhưng người không biết sử dụng AI có thể bị thay thế.

Từ thực tiễn ứng dụng công nghệ, ông nhấn mạnh yêu cầu rà soát chương trình đào tạo, bảo đảm AI được sử dụng an toàn, phù hợp và con người vẫn giữ vai trò quyết định.

Điều này đặt ra câu hỏi căn bản với các trường ĐH: cần giảm bớt điều gì trong cách dạy cũ và bổ sung năng lực nào cho sinh viên? Khi AI có thể nhanh chóng tổng hợp tài liệu, xây dựng dàn ý hay tạo câu trả lời, việc truyền đạt kiến thức đơn thuần sẽ không còn đủ. Người học cần được rèn luyện tư duy phản biện, khả năng đặt câu hỏi, đánh giá độ tin cậy của thông tin, nhận diện sai lệch và vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề thực tế.

Sức ép đổi mới còn đến từ yêu cầu của thị trường lao động. Theo khảo sát về mức độ sẵn sàng ứng dụng AI tại Việt Nam do Pearson phối hợp Amazon Web Services (AWS) thực hiện, 96% lãnh đạo cơ sở giáo dục ĐH được hỏi cho biết đang đầu tư vào AI, nhưng chỉ 15% nhà tuyển dụng đánh giá nhân sự mới tốt nghiệp đạt mức xuất sắc về các năng lực then chốt trong môi trường làm việc tích hợp AI. Đáng chú ý, 94% nhà tuyển dụng đã nâng yêu cầu về năng lực số và AI trong 2–3 năm qua, trong khi 79% mong muốn tân cử nhân thành thạo công cụ AI để giải quyết vấn đề thực tế. Những số liệu này cho thấy khoảng cách giữa đầu tư công nghệ và khả năng đáp ứng yêu cầu công việc của sinh viên.

Yêu cầu phát triển năng lực số và AI cũng được thể hiện trong định hướng chuẩn đầu ra giáo dục ĐH. Thông tư 54/2026/TT-BGDĐT đặt ra yêu cầu về năng lực số, nội dung liên quan đến AI, ngoại ngữ, khả năng thích ứng và học tập suốt đời. Các trường vì thế cần cụ thể hóa những yêu cầu này thành chuẩn đầu ra có thể đánh giá, thay vì chỉ khuyến khích sinh viên làm quen với công cụ mới.

Việc tích hợp AI cần gắn với đặc thù từng ngành. Sinh viên kinh tế có thể sử dụng AI để phân tích dữ liệu, xây dựng kịch bản kinh doanh; sinh viên truyền thông có thể khai thác công cụ hỗ trợ sáng tạo nội dung nhưng phải kiểm chứng thông tin và bảo đảm bản quyền; sinh viên kỹ thuật cần thực hành với công cụ chuyên môn để giải quyết các bài toán thực tế.

Phương pháp kiểm tra, đánh giá cũng cần thay đổi. Nếu bài tập chỉ yêu cầu tái hiện kiến thức hoặc tạo ra sản phẩm có thể dễ dàng được AI hỗ trợ, kết quả chưa chắc phản ánh đúng năng lực của người học. Các trường cần tăng cường đánh giá quá trình, thuyết trình, phản biện, thực hành và khả năng giải thích cách đi đến kết quả. Sinh viên không chỉ cần đưa ra câu trả lời mà còn phải chứng minh mình hiểu vấn đề, biết kiểm chứng thông tin và chịu trách nhiệm với sản phẩm.

Làm chủ công nghệ, bảo vệ dữ liệu

Theo ông Trần Quang Diệu, đào tạo không thể chỉ phục vụ một công việc hay một thời điểm, mà cần diễn ra liên tục, gắn với từng nhiệm vụ cụ thể. Tinh thần học tập suốt đời vì thế cần trở thành một năng lực cốt lõi mà ĐH trang bị cho sinh viên, giúp họ chủ động cập nhật kiến thức và thích ứng khi yêu cầu nghề nghiệp thay đổi.

Bên cạnh đổi mới dạy và học, AI đặt ra yêu cầu về quản trị dữ liệu và an toàn thông tin. Ông Diệu lưu ý rằng, khi dữ liệu được đưa vào các hệ thống AI để xử lý công việc, vấn đề không chỉ nằm ở hiệu quả mà còn ở khả năng bảo vệ dữ liệu, bảo đảm tính chính xác và duy trì quyền kiểm soát.

Với các trường ĐH, điều này đòi hỏi quy định rõ loại dữ liệu được phép đưa vào công cụ AI, bảo vệ thông tin cá nhân, kiểm chứng đầu ra và xác định trách nhiệm của người sử dụng. Không thể mặc nhiên coi câu trả lời do AI tạo ra là chính xác, cũng không nên đánh đổi dữ liệu của nhà trường và người học để lấy sự thuận tiện trước mắt.

Một số cơ sở giáo dục đã bước đầu ứng dụng công nghệ trong quản trị. ĐH Kinh tế Quốc dân cho biết toàn bộ hoạt động tuyển sinh ĐH chính quy năm 2026 được thực hiện trên nền tảng số; hệ thống AI hỗ trợ thí sinh tra cứu thông tin và tìm hiểu chương trình đào tạo. Đây là ví dụ cho thấy công nghệ có thể hỗ trợ nâng cao trải nghiệm người học, song hiệu quả cần được đánh giá bằng chất lượng phục vụ và mức độ đáp ứng nhu cầu thực tế.

AI đang thúc đẩy giáo dục ĐH đổi mới, nhưng mục tiêu cốt lõi vẫn là phát triển con người. Bên cạnh năng lực sử dụng AI, sinh viên cần được rèn luyện tư duy độc lập, đạo đức nghề nghiệp và khả năng đưa ra quyết định có trách nhiệm.