PGS.TS. Trần Thành Nam: Thanh niên cần làm chủ công nghệ, nuôi dưỡng trách nhiệm công dân số

PGS.TS. Trần Thành Nam cho rằng, thanh niên hôm nay có nhiều điều kiện sống, học tập, cống hiến cho xã hội. (Ảnh NVCC)

Nhân kỷ niệm 70 năm Ngày truyền thống Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam, PGS.TS. Trần Thành Nam, Hiệu trưởng Trường Đại học Giáo dục, Đại học Quốc gia Hà Nội chia sẻ về việc phát huy giá trị truyền thống, nâng cao trách nhiệm công dân số và ứng dụng tri thức, kỹ năng số, trí tuệ nhân tạo (AI) để đóng góp thiết thực cho cộng đồng, đất nước.

Xây dựng trách nhiệm công dân số

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, những giá trị truyền thống nào cần được thanh niên hôm nay kế thừa, phát huy và chuyển hóa thành hành động cụ thể?

Nhìn lại hành trình 70 năm của Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam, tôi cho rằng điều đáng trân trọng là các thế hệ thanh niên đã luôn biết nhận lấy phần trách nhiệm của mình trước những yêu cầu phát triển của đất nước. Thanh niên hôm nay có điều kiện sống, học tập và cống hiến khác trước nhưng lòng yêu nước, tinh thần tự lực, hiếu học và lòng nhân ái vẫn là những giá trị nền tảng cần được phát huy.

Trước hết, lòng yêu nước cần được thể hiện trong chất lượng công việc và ý thức trách nhiệm hằng ngày. Trong vai một sinh viên, hãy học tập thật nghiêm túc, là một kỹ sư, hãy làm ra sản phẩm chất lượng, đáng tin cậy, là một nhà kinh doanh, hãy trung thực vì tất cả đều đang đóng góp cho đất nước. Trong hội nhập quốc tế, lòng yêu nước còn thể hiện ở khả năng hợp tác bình đẳng, tôn trọng khác biệt, tiếp thu thành tựu của thế giới và giới thiệu văn hóa Việt Nam cho bạn bè quốc tế bằng những tri thức và câu chuyện chính xác.

Tinh thần hiếu học của dân tộc cần chuyển thành năng lực tự học suốt đời của mỗi cá nhân. Khi công nghệ thay đổi nhanh, người trẻ cần phải biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin và điều chỉnh cách làm khi có thêm bằng chứng mới. Sự trung thực trong học tập ngày càng có ý nghĩa khi chỉ cần vài thao tác là có thể có hàng ngàn câu trả lời. Sản phẩm ấy phải đi cùng sự hiểu biết sâu và năng lực thực sự của người làm ra nó.

Lòng nhân ái, yêu thương gia đình và tinh thần tương trợ cũng cần có những cách thể hiện mới gần gũi với cuộc sống. Kiên nhẫn hướng dẫn ông bà nhận biết một cuộc gọi lừa đảo, giúp người lao động phổ thông tiếp cận dịch vụ số, làm học liệu cho trẻ em khó khăn hay hỗ trợ người khuyết tật sử dụng công nghệ là những cách thực hành lòng nhân ái và trách nhiệm cộng đồng.

Mỗi người trẻ có thể tự hỏi: Với chuyên môn sâu, thời gian và điều kiện của mình, tôi có thể giúp giải quyết việc gì, làm tốt hơn cho cộng đồng điều gì? Khi câu hỏi ấy trở thành một thói quen, các giá trị truyền thống sẽ hiện diện tự nhiên trong đời sống hôm nay.

Không gian số mở ra nhiều cơ hội để người trẻ học tập, sáng tạo, kết nối và đóng góp cho xã hội, nhưng cũng đặt ra những thách thức như tin giả, ứng xử thiếu văn hóa, lệ thuộc công nghệ và sự thờ ơ trước các vấn đề cộng đồng. Vậy trách nhiệm của thanh niên trong thời đại số cần được hiểu như thế nào, thưa ông?

Trách nhiệm công dân số bắt đầu từ việc hiểu rằng mỗi hành động trên mạng đều có thể tạo ra hệ quả đối với con người ngoài đời. Một lần chia sẻ có thể giúp thông tin hữu ích đến đúng người, nhưng cũng có thể khiến tin sai lan rộng. Một bình luận có thể nâng đỡ người đang gặp khó khăn nhưng cũng có thể vô tình khiến họ tổn thương thêm.

Thứ hai, người trẻ cần biết hoài nghi thông tin và cả nhận thức của chính mình. Trước khi chia sẻ, chúng ta cần cẩn trọng kiểm tra nguồn, thời điểm và bối cảnh thông tin. Một video có thật vẫn có thể gây hiểu lầm nếu bị cắt ghép hoặc gán với một sự kiện khác. Khi chưa đủ căn cứ, nên dừng lại. Nếu đã chia sẻ thông tin sai, cần chủ động đính chính với những người đã tiếp nhận thông tin đó.

Tiếp đến là tôn trọng con người. Chúng ta có thể phản biện quyết liệt một quan điểm nhưng không được xúc phạm nhân cách, miệt thị hay công khai đời tư để gây sức ép. Khi thấy người khác bị bắt nạt, người trẻ cần có trách nhiệm báo cáo nội dung, hỗ trợ nạn nhân và tìm người có khả năng giúp đỡ. Việc chia sẻ lại hình ảnh làm nhục người khác, dù nhằm lên án hành vi sai trái, vẫn có thể khiến tổn thương lan rộng và ảnh hưởng tiêu cực đến cộng đồng. Vì vậy, tốt nhất là không thực hiện hành vi này.

Một chuẩn mực nữa là tôn trọng quyền riêng tư và công sức sáng tạo. Cần xin phép trước khi công bố thông tin riêng tư, ghi nguồn khi sử dụng tác phẩm và bảo vệ dữ liệu của những người mình hỗ trợ. Thiện tâm giúp đỡ không đồng nghĩa với việc chúng ta có thể tự ý đưa thông tin chi tiết về hoàn cảnh khó khăn của người khác lên mạng.

Cuối cùng, người trẻ cần biết điều chỉnh việc sử dụng công nghệ, dành thời gian cho giấc ngủ, học tập, vận động và các mối quan hệ trực tiếp. Đồng thời, hãy sử dụng môi trường số để đóng góp ý kiến có căn cứ, chia sẻ tri thức và tham gia giải quyết những vấn đề chung. Tuy nhiên, trách nhiệm này cần được chia sẻ. Gia đình, nhà trường, cơ quan quản lý và các nền tảng cũng cần tạo ra môi trường an toàn, cơ chế phản hồi rõ ràng và cơ hội tham gia thực chất cho thanh niên.

Thanh niên dù ở thời kỳ nào cũng đặt Tổ quốc trong tim, sống, cống hiến hết mình cho nền hòa bình, độc lập và phát triển của đất nước. (Ảnh: T.Đ)

Ứng dụng tri thức, kỹ năng số và AI

Ông đánh giá như thế nào về trách nhiệm của thanh niên trong việc ứng dụng tri thức, kỹ năng số và AI để giải quyết các vấn đề thực tiễn?

Đây là một hình thức cống hiến rất thiết thực của thanh niên. Tri thức và kỹ năng số giúp người trẻ giải quyết công việc hiệu quả hơn, mở rộng khả năng sáng tạo và đưa dịch vụ đến với những người trước đây khó tiếp cận. Tuy nhiên, để tạo ra giá trị, điểm khởi đầu phải là hiểu đúng nhu cầu thực tế.

Chẳng hạn, trước khi xây dựng một ứng dụng hỗ trợ người cao tuổi, cần tìm hiểu họ gặp khó khăn ở bước nào, có đọc được chữ trên màn hình hay không, có lo ngại thao tác nhầm không. Một công cụ có nhiều tính năng vẫn có thể không được sử dụng nếu bỏ qua những yếu tố đó. Người làm công nghệ cần biết lắng nghe và làm việc cùng người sử dụng.

Với AI, trách nhiệm trước hết là giữ vững khả năng suy nghĩ và phán đoán của bản thân. Người học có thể sử dụng AI để tìm hướng tiếp cận, gợi ý câu hỏi hoặc góp ý bản nháp, nhưng phải kiểm tra nguồn và giải thích được kết quả. Nếu có một sản phẩm hoàn chỉnh mà bản thân không hiểu cách hình thành, quá trình học tập vẫn còn thiếu một phần quan trọng.

Khung năng lực AI cho học sinh của UNESCO năm 2024 đặt tư duy lấy con người làm trung tâm và đạo đức AI bên cạnh các năng lực về kỹ thuật, ứng dụng và thiết kế hệ thống. Điều đó cho thấy năng lực sử dụng AI cần bao gồm cả khả năng đánh giá tác động và chịu trách nhiệm về lựa chọn của mình.

Thanh niên có thể bắt đầu từ nhiều việc trong khả năng của mình, như xây dựng học liệu dễ tiếp cận, hỗ trợ tạo phụ đề cho người khiếm thính, số hóa tư liệu địa phương hoặc giúp hộ kinh doanh nhỏ quản lý thông tin. Những sản phẩm này cần được người sử dụng góp ý và được người có chuyên môn kiểm tra khi cần thiết. Chẳng hạn, tư liệu lịch sử được phục dựng bằng AI phải phân biệt rõ phần có chứng cứ với phần mô phỏng.

Hiệu quả cần được đánh giá từ phía người hưởng lợi: Họ có tiết kiệm thời gian, học tập tốt hơn, tiếp cận thuận lợi hơn hay giảm được sai sót không? Người triển khai cũng cần kiểm tra độ chính xác, bảo vệ dữ liệu, minh bạch về vai trò của AI và sửa sai khi phát hiện vấn đề. Theo tôi, tinh thần tiên phong của thanh niên thể hiện rất rõ ở việc dám thử nghiệm, biết kiểm chứng và kiên trì hoàn thiện một giải pháp có ích.

Từ góc độ tâm lý học và giáo dục, theo ông, làm thế nào để khơi dậy tinh thần trách nhiệm ở thanh niên trong bối cảnh nhiều người trẻ chịu áp lực thành công, dễ bị tác động bởi những giá trị hào nhoáng trên mạng xã hội? Ông có gợi ý nào để biến trách nhiệm công dân số thành những đóng góp cụ thể cho cộng đồng và đất nước?

Trước hết, cần thận trọng khi đánh giá người trẻ qua những biểu hiện trên mạng. Một người ít tham gia hoạt động cộng đồng có thể đang chịu áp lực học tập, việc làm hoặc chăm sóc gia đình. Muốn khơi dậy trách nhiệm, chúng ta cần hiểu hoàn cảnh và tạo điều kiện để họ tham gia.

Những hình ảnh thành công được chọn lọc trên mạng dễ khiến người trẻ lấy những khoảnh khắc rực rỡ trong cuộc sống của người khác làm thước đo cho những ngày bình thường của chính mình. Gia đình và nhà trường nên giúp các em nhận ra tính chọn lọc ấy, đồng thời mở rộng cách nhìn về thành công. Năng lực nghề nghiệp, sự trung thực, khả năng tự chăm sóc bản thân và đóng góp cho người khác đều là những giá trị đáng được ghi nhận.

Các nhà tâm lý học nhấn mạnh ba nhu cầu cơ bản: Tự chủ, cảm nhận mình có năng lực và sự gắn kết. Việc đáp ứng những nhu cầu này tạo điều kiện cho động lực tự nguyện và sự tham gia bền bỉ.

Vận dụng vào giáo dục thanh niên, tôi đề nghị tạo điều kiện để người trẻ được lựa chọn vấn đề mình quan tâm, được hướng dẫn để làm tốt và được làm việc trong một tập thể biết tôn trọng nhau. Người lớn cần giao việc vừa sức, phản hồi cụ thể và chấp nhận những sai sót có thể sửa chữa. Cảm giác “việc mình làm có ích” là một cơ sở quan trọng để nuôi dưỡng trách nhiệm.

Đoàn Thanh niên, các Hội và nhà trường có thể tổ chức những dự án nhỏ kéo dài một học kỳ hoặc vài tháng. Chẳng hạn, một nhóm thanh niên có thể hỗ trợ người cao tuổi sử dụng dịch vụ số an toàn. Nhóm cần khảo sát nhu cầu, thiết kế hướng dẫn dễ hiểu, thực hành cùng người dân và quay lại kiểm tra xem họ đã có thể tự thực hiện hay chưa. Một nhóm khác có thể xây dựng học liệu cho học sinh có hoàn cảnh khó khăn hoặc ghi chép, số hóa tư liệu văn hóa địa phương với sự đồng thuận của cộng đồng.

Mỗi dự án nên trả lời rõ các câu hỏi: Ai cần được hỗ trợ? Họ cần điều gì? Ai phụ trách? Làm thế nào để biết công việc đạt kết quả? Sau hoạt động, người trẻ cần có cơ hội trao đổi về những điều đã học, những việc chưa làm tốt và cách cải thiện. Chính quá trình suy ngẫm ấy giúp trải nghiệm trở thành bài học về trách nhiệm.

Cách ghi nhận cũng cần phù hợp. Nên coi trọng phản hồi của người hưởng lợi, chất lượng công việc và khả năng duy trì kết quả. Đồng thời, cần mở ra cơ hội để thanh niên đang đi làm, sống ở nông thôn hoặc có điều kiện khó khăn tham gia theo thời gian và khả năng của mình.

Nhân dịp kỷ niệm 70 năm Ngày truyền thống Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam, tôi mong mỗi bạn trẻ chọn một việc có ích và theo đuổi đến nơi đến chốn. Lý tưởng sống có thể được bồi đắp từ trải nghiệm nhận trách nhiệm, làm được việc và thấy cuộc sống của người khác tốt hơn nhờ phần đóng góp của mình.