Đại học phải trở thành động lực nghiên cứu và đổi mới sáng tạo

Sinh viên Học viện Nông nghiệp Việt Nam trong giờ thực hành. Ảnh: NTCC.

Đổi mới mô hình, đầu tư có trọng tâm

Tại Hội nghị quốc tế về hợp tác giáo dục trong kỷ nguyên số, Triển lãm Giáo dục và Công nghệ giáo dục năm 2026, Phó Thủ tướng Chính phủ Lê Tiến Châu nhấn mạnh yêu cầu đưa các cơ sở giáo dục đại học trở thành trung tâm nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và phát triển công nghệ.

Theo đó, các trường cần chủ động tìm kiếm, giải quyết những bài toán từ thực tiễn, thay vì chỉ chờ được giao nhiệm vụ. Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với việc nâng cao năng lực thực chất của giáo dục đại học Việt Nam trong 10-20 năm tới và xa hơn.

Theo Phó Thủ tướng, thước đo cuối cùng của giáo dục đại học phải là chất lượng và những đóng góp thực tế: người học có năng lực, khả năng thích ứng; đội ngũ sư phạm có sản phẩm, đóng góp; hoạt động nghiên cứu tạo ra tri thức, công nghệ và giải quyết được các vấn đề của thực tiễn.

Từ góc độ khoa học và công nghệ, GS.TSKH Nguyễn Đình Đức – nguyên Chủ tịch Hội đồng Trường Đại học Công nghệ (Đại học Quốc gia Hà Nội) cho rằng, cạnh tranh giữa các quốc gia hiện nay không chỉ dựa vào tài nguyên, lao động giá rẻ hay thị trường, mà ngày càng phụ thuộc vào trí tuệ, công nghệ và năng lực đổi mới sáng tạo.

Các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo, bán dẫn, vật liệu mới, công nghệ sinh học, năng lượng mới, hàng không vũ trụ, robot, công nghệ số, đường sắt tốc độ cao và năng lượng nguyên tử đều đòi hỏi nguồn nhân lực trình độ cao. Đội ngũ này phải có nền tảng khoa học vững chắc, đồng thời có khả năng chuyển hóa tri thức thành công nghệ, sản phẩm và dịch vụ có giá trị.

Vì vậy, đại học không thể chỉ dừng ở chức năng truyền thụ kiến thức, mà phải trở thành nơi tạo ra tri thức mới, đào tạo nhân tài, ươm tạo công nghệ và hình thành doanh nghiệp từ kết quả nghiên cứu. Đặc biệt, các đại học nghiên cứu cần phát triển thành những trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D), kết nối đào tạo với nghiên cứu, doanh nghiệp và nhu cầu phát triển của đất nước.

GS.TSKH Nguyễn Đình Đức nhấn mạnh, việc thực hiện Nghị quyết 57-NQ/TW và Nghị quyết 71-NQ/TW của Bộ Chính trị đòi hỏi giáo dục đại học phải đổi mới mạnh mẽ. Đại học mạnh là nền tảng quan trọng để phát triển khoa học, công nghệ; các đại học nghiên cứu đạt trình độ quốc tế sẽ góp phần tạo ra những công nghệ lõi do Việt Nam làm chủ.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, trước hết, cần xác định rõ mô hình phát triển đại học trong giai đoạn mới. Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, xu hướng phát triển đang chuyển từ mô hình đại học nghiên cứu sang đại học nghiên cứu gắn với đổi mới sáng tạo. Trong đó, nghiên cứu, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số cần trở thành những định hướng trọng tâm trong chiến lược phát triển của các trường.

Cùng với đổi mới mô hình, tự chủ đại học cần được thực hiện thực chất, đầy đủ và nhất quán. Nhà nước cần xây dựng các chương trình đầu tư chiến lược cho đại học nghiên cứu, trường trọng điểm và nhóm nghiên cứu mạnh trong những lĩnh vực công nghệ lõi. Thay vì đầu tư dàn trải, cần lựa chọn những cơ sở có năng lực, đội ngũ và tiềm lực nghiên cứu để đầu tư đủ mạnh, tạo điều kiện phát triển và hội nhập quốc tế.

Cơ chế tài chính cho giáo dục đại học cũng cần được đổi mới. Ngân sách nhà nước đóng vai trò vốn mồi, tạo nền tảng để các trường phát triển; đồng thời khuyến khích doanh nghiệp, địa phương, quỹ đầu tư và tổ chức xã hội tham gia đầu tư cho nghiên cứu, đào tạo và đổi mới sáng tạo.

Một lớp học của sinh viên Khoa Công nghệ thông tin Trường Đại học Thăng Long tại NIC Hoà Lạc. Ảnh: Minh Ngọc.

Kết nối hệ sinh thái, gắn nghiên cứu với thực tiễn

Một yêu cầu quan trọng khác là có chính sách đột phá về nhân tài. Các trường cần được trao quyền chủ động tuyển dụng, trả lương và đãi ngộ dựa trên năng lực, sản phẩm khoa học và đóng góp thực tế. Việc thu hút, trọng dụng nhân tài cần gắn với hiệu quả nghiên cứu, khả năng làm chủ công nghệ và những giá trị mang lại cho xã hội.

Theo GS.TSKH Nguyễn Đình Đức, tinh thần cốt lõi là chuyển từ quản lý đại học theo tư duy hành chính sang kiến tạo phát triển. Nhà nước giữ vai trò tạo hành lang pháp lý, xác định mục tiêu, đầu tư chiến lược và kiểm soát chất lượng; các trường phát huy quyền tự chủ, còn doanh nghiệp tham gia đặt hàng, đầu tư và đồng hành với hoạt động nghiên cứu.

Bên cạnh cơ chế và nguồn lực, liên kết giữa các chủ thể trong hệ sinh thái đổi mới sáng tạo được xem là điều kiện quan trọng để nâng cao hiệu quả hoạt động của các trường đại học.

Ông Nguyễn Trung Dũng - Chủ tịch Mạng lưới Đổi mới sáng tạo và Khởi nghiệp Đại học, Cao đẳng Việt Nam (VNEI) nhận định, những năm gần đây, đặc biệt sau khi Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 57-NQ/TW, quyết tâm thúc đẩy khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực phát triển của đất nước ngày càng rõ nét.

Tuy nhiên, để hiện thực hóa mục tiêu này, Việt Nam không thể chỉ dừng ở việc ban hành chính sách hoặc tăng đầu tư riêng lẻ cho từng thành phần. Điều quan trọng là hình thành cơ chế kết nối thực chất giữa Nhà nước, đại học, doanh nghiệp, nhà đầu tư và xã hội.

Sự kết nối này cần được thể hiện qua các chương trình hợp tác cụ thể, từ xác định nhu cầu nghiên cứu, đặt hàng nhiệm vụ, huy động nguồn lực đến ứng dụng và thương mại hóa kết quả.

Từ góc độ đào tạo và nghiên cứu ứng dụng, GS.TS Nguyễn Thị Lan - Giám đốc Học viện Nông nghiệp Việt Nam cho rằng, giá trị của một trường đại học không chỉ nằm ở tri thức được tạo ra, mà còn ở khả năng chuyển hóa tri thức thành nguồn nhân lực, công nghệ, sản phẩm và giá trị xã hội.

Theo đó, doanh nghiệp giữ vai trò cầu nối quan trọng, giúp các trường đào tạo sát nhu cầu thực tiễn, xác định đúng bài toán nghiên cứu và đẩy nhanh quá trình ứng dụng kết quả khoa học. Khi doanh nghiệp tham gia ngay từ khâu xác định nhu cầu, xây dựng chương trình đào tạo đến đặt hàng nghiên cứu và tiếp nhận sản phẩm, hoạt động của nhà trường sẽ gắn chặt hơn với thị trường lao động và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội.

Cùng với việc tăng cường hợp tác, cần gắn đào tạo với nghiên cứu và đổi mới sáng tạo. Sinh viên, học viên cao học và nghiên cứu sinh cần có cơ hội tham gia phòng thí nghiệm, dự án nghiên cứu, giải quyết bài toán của doanh nghiệp và thực hiện các chương trình công nghệ chiến lược quốc gia.