Tiêu chuẩn phải đi trước một bước, tạo giá trị cho nền kinh tế

Công nghệ càng mới, phát triển càng nhanh, càng cần bảo đảm sản phẩm an toàn, ổn định, đáng tin cậy và có thể kiểm chứng chất lượng. Ảnh: Phenikaa

Tiêu chuẩn - nền tảng của chất lượng và niềm tin

Trong nền kinh tế hiện đại, chất lượng sản phẩm không còn là yếu tố duy nhất quyết định khả năng cạnh tranh. Khi các thiết bị, hệ thống và công nghệ ngày càng kết nối chặt chẽ, yêu cầu về an toàn, khả năng tương thích, truy xuất thông tin và tính bền vững trở nên quan trọng hơn. Tiêu chuẩn tạo ra những yêu cầu kỹ thuật thống nhất, giúp doanh nghiệp quản lý chất lượng, kiểm soát rủi ro và tạo dựng niềm tin với thị trường.

Theo ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), trong bối cảnh niềm tin toàn cầu chịu sức ép từ cạnh tranh địa kinh tế, thương mại biến động và sự phát triển nhanh của trí tuệ nhân tạo, tiêu chuẩn ngày càng có vai trò quan trọng. Dẫn Báo cáo Phát triển thế giới năm 2025 của Ngân hàng Thế giới về tiêu chuẩn cho phát triển, ông Hải nhấn mạnh: “Tiêu chuẩn được xem là nền móng của thịnh vượng, kết tinh tri thức tập thể, xây dựng niềm tin và giúp các nền kinh tế vận hành hiệu quả”.

Ông Nguyễn Nam Hải, Chủ tịch Ủy ban Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng Quốc gia. Ảnh: PV

Vai trò của tiêu chuẩn thể hiện rõ trong lĩnh vực năng lượng. Việc phát triển năng lượng tái tạo, lưu trữ năng lượng, xe điện và hạ tầng sạc đòi hỏi các thiết bị, hệ thống đáp ứng yêu cầu kỹ thuật thống nhất, bảo đảm an toàn và khả năng tương thích. Trong khi đó, tiêu chuẩn về hệ thống quản lý năng lượng như TCVN ISO 50001 cung cấp công cụ giúp doanh nghiệp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng, giảm chi phí.

Trong chuyển đổi số, các tiêu chuẩn ISO/IEC 27001:2022 về quản lý an toàn thông tin, ISO/IEC 42001:2023 về hệ thống quản lý trí tuệ nhân tạo và ISO 56001:2024 về quản lý đổi mới sáng tạo hỗ trợ tổ chức bảo vệ thông tin, quản trị việc sử dụng trí tuệ nhân tạo có trách nhiệm và phát triển đổi mới sáng tạo một cách có hệ thống.

Những ví dụ này cho thấy tiêu chuẩn không chỉ đặt ra yêu cầu cần tuân thủ mà còn cung cấp công cụ để doanh nghiệp cải thiện quản lý, nâng cao chất lượng và tăng khả năng đáp ứng yêu cầu của thị trường. Vấn đề đặt ra là hệ thống tiêu chuẩn phải theo kịp tốc độ phát triển công nghệ, đồng thời đáp ứng đúng nhu cầu của nền kinh tế.

Kỹ sư của Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng 1 (QUATEST 1). Ảnh: PV

Chủ động đón đầu công nghệ, nâng tầm tiêu chuẩn quốc gia

Nếu chỉ xây dựng tiêu chuẩn khi sản phẩm và thị trường đã hình thành, công tác tiêu chuẩn hóa có nguy cơ chậm nhịp trước những thay đổi của công nghệ. Vì vậy, yêu cầu hiện nay là chủ động nhận diện xu hướng, dự báo nhu cầu và chuẩn bị tiêu chuẩn cho các lĩnh vực mới.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ tư duy xây dựng tiêu chuẩn để đáp ứng sang chủ động đón đầu, dẫn dắt. Theo Thứ trưởng, công tác tiêu chuẩn hóa phải theo sát sự phát triển của công nghệ mới, tạo điều kiện để công nghệ được triển khai an toàn, tin cậy và có khả năng kết nối.

Việt Nam đã có nền tảng để thực hiện yêu cầu này. Tính đến tháng 10-2026, hệ thống tiêu chuẩn quốc gia có hơn 14.600 tiêu chuẩn Việt Nam (TCVN) còn hiệu lực, trong đó khoảng 65% hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế và khu vực; cùng với đó là hơn 180 ban kỹ thuật và tiểu ban kỹ thuật tiêu chuẩn quốc gia. Trong năm 2025-2026, Bộ Khoa học và Công nghệ đã tổ chức thẩm định 718 dự thảo TCVN và công bố 736 TCVN do các bộ, ngành xây dựng.

Đối với công nghệ chiến lược, danh mục hiện có 3.041 tiêu chuẩn, gồm 1.150 TCVN và 1.891 tiêu chuẩn quốc tế, khu vực và nước ngoài. Việc tiếp tục xây dựng TCVN phục vụ các lĩnh vực như: Cloud (điện toán đám mây), chính phủ số, Internet vạn vật (IoT), công nghệ vận hành, trí tuệ nhân tạo (AI), chuỗi khối (Blockchain) và viễn thông góp phần hoàn thiện nền tảng kỹ thuật cho phát triển công nghệ.

Tuy nhiên, số lượng tiêu chuẩn không phải đích đến cuối cùng. Điều quan trọng là tiêu chuẩn phải có chất lượng, kịp thời, có khả năng dự báo và tạo ra giá trị thực chất cho doanh nghiệp, thị trường và xã hội.

Đây cũng là định hướng của Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 876/QĐ-TTg ngày 15-5-2026. Chiến lược đặt mục tiêu đến năm 2030, tỷ lệ TCVN hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, khu vực và nước ngoài đạt 75%, tăng lên 80% vào năm 2035; đồng thời xây dựng khoảng 100 TCVN mới phục vụ công nghệ chiến lược đến năm 2030. Đến năm 2035, khoảng 30% TCVN mới sẽ phục vụ công nghệ mới, kinh tế số và kinh tế xanh.

Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035.

Cùng với việc hoàn thiện hệ thống trong nước, Việt Nam cần nâng cao vai trò trong quá trình xây dựng tiêu chuẩn quốc tế.

Cụ thể hóa Chiến lược, Bộ Khoa học và Công nghệ đã ban hành Quyết định số 3381/QĐ-BKHCN về Kế hoạch triển khai Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035. Kế hoạch hướng tới xây dựng hệ thống tiêu chuẩn quốc gia hiện đại, mở, hài hòa với tiêu chuẩn quốc tế, đáp ứng yêu cầu quản lý nhà nước và phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, chuyển đổi xanh, phát triển bền vững; đồng thời nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và vai trò của Việt Nam trong hoạt động tiêu chuẩn hóa quốc tế.

Theo ông Nguyễn Nam Hải, Việt Nam cần chuyển từ vị thế “người áp dụng” sang “người kiến tạo” tiêu chuẩn, chủ động tham gia định hình các chuẩn mực quốc tế, nhất là trong những lĩnh vực công nghệ mới. Muốn vậy, doanh nghiệp, viện nghiên cứu, trường đại học và đội ngũ chuyên gia cần tham gia thực chất hơn vào quá trình xây dựng tiêu chuẩn, đóng góp kinh nghiệm và tiếng nói của Việt Nam ở những lĩnh vực có lợi thế, có ý nghĩa chiến lược.

Số hóa tiêu chuẩn, đưa chuẩn mực vào thực tiễn

Cùng với yêu cầu đón đầu công nghệ, phương thức xây dựng và sử dụng tiêu chuẩn cũng cần đổi mới. Khi tiêu chuẩn chỉ tồn tại dưới dạng tài liệu để đọc, việc chuyển các yêu cầu kỹ thuật thành quy trình quản lý cụ thể vẫn phụ thuộc nhiều vào cách diễn giải và triển khai của từng tổ chức. Số hóa tiêu chuẩn hướng tới việc làm cho nội dung dễ tiếp cận, dễ sử dụng và có thể tích hợp vào các hệ thống quản lý.

Theo ông Nguyễn Nam Hải, một hướng đi đáng chú ý của ISO là phát triển tiêu chuẩn SMART, chuyển nội dung tiêu chuẩn thành dữ liệu có cấu trúc, có khả năng máy đọc được.

Kỹ sư của Trung tâm Kỹ thuật Tiêu chuẩn Đo lường Chất lượng 3 (QUATEST 3) kiểm tra khuyết tật bằng phương pháp siêu âm và bột từ trên công trường Dự án tuyến Metro số 1 (Bến Thành - Suối Tiên). Ảnh: PV

Quá trình số hóa cũng đang thay đổi cách xây dựng tiêu chuẩn. Đến tháng 6-2026, có 2.173 trong tổng số 4.751 dự án ISO đang triển khai sử dụng môi trường soạn thảo trực tuyến chung ISO/IEC, tương đương 46%. Tỷ lệ góp ý trực tiếp trên nền tảng đạt 81%, so với 33% vào tháng 11-2025.

Đối với Việt Nam, yêu cầu đặt ra là số hóa quy trình xây dựng TCVN, chuẩn bị kho dữ liệu tiêu chuẩn sẵn sàng tiếp nhận và cung cấp nội dung SMART, đồng thời cập nhật kịp thời các tiêu chuẩn chủ chốt và hướng dẫn doanh nghiệp chuyển đổi. Việc tăng cường tham gia xây dựng tiêu chuẩn cho trí tuệ nhân tạo và hộ chiếu số sản phẩm cũng là hướng đi cần thiết để theo kịp sự phát triển của công nghệ và thương mại.

Dù vậy, số hóa quy trình hay ban hành thêm tiêu chuẩn mới đều chưa đủ nếu các chuẩn mực không được áp dụng hiệu quả. Thứ trưởng Lê Xuân Định nhấn mạnh cần chuyển mạnh từ xây dựng tiêu chuẩn sang tạo giá trị từ tiêu chuẩn. Theo đó, tiêu chuẩn phải xuất phát từ nhu cầu thực tiễn, gắn với yêu cầu của doanh nghiệp và thị trường.

Chiến lược tiêu chuẩn quốc gia giai đoạn 2026-2035 đặt mục tiêu đến năm 2030 hỗ trợ tối thiểu 50.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa áp dụng TCVN; đến năm 2035, có 60% TCVN được xây dựng dựa trên nhu cầu thực tiễn của thị trường trọng điểm. Để đạt mục tiêu này, cần tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp ngay từ khâu xác định nhu cầu, xây dựng tiêu chuẩn, đồng thời chú trọng hướng dẫn, đào tạo và hỗ trợ áp dụng.

Tiêu chuẩn chỉ thực sự phát huy giá trị khi theo kịp công nghệ và giải quyết được những yêu cầu cụ thể của sản xuất, kinh doanh. Vì vậy, cùng với hoàn thiện hệ thống TCVN, Việt Nam cần đẩy mạnh số hóa, nâng cao năng lực tham gia xây dựng tiêu chuẩn quốc tế và hỗ trợ doanh nghiệp áp dụng hiệu quả. Đây là cơ sở để tiêu chuẩn trở thành công cụ nâng cao chất lượng, năng lực cạnh tranh và tạo dựng niềm tin trên thị trường.