Đại hội XIV: Gỡ điểm nghẽn thể chế, mở 'đường băng' phát triển đất nước

Đột phá thể chế

Trong bối cảnh thế giới đang trải qua những biến đổi nhanh chóng, phức tạp và khó lường, đặc biệt dưới tác động sâu rộng của toàn cầu hóa, chuyển đổi số, biến đổi khí hậu và cạnh tranh chiến lược giữa các quốc gia, yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đặt ra những thách thức chưa từng có đối với mọi quốc gia, trong đó có Việt Nam.

Thực tiễn phát triển cho thấy, trong các nhân tố quyết định chất lượng và sức cạnh tranh của phát triển, thể chế ngày càng giữ vai trò then chốt, vừa là nền tảng vừa là động lực, đồng thời là yếu tố bảo đảm tính bền vững của quá trình phát triển.

Đại hội XIV của Đảng được kỳ vọng sẽ tiếp tục đề ra quyết sách, tháo gỡ thể chế, chuyển từ tư duy quản lý sang kiến tạo phát triển - Ảnh: Nam Nguyễn

Trước đó, trả lời báo chí trước thềm Đại hội XIV của Đảng, Ủy viên Bộ Chính trị, Phó Bí thư Thường trực Đảng ủy Chính phủ, Phó Thủ tướng Thường trực Chính phủ Nguyễn Hòa Bình nhấn mạnh, đột phá xây dựng thể chế là điểm sáng của Chính phủ trong nhiệm kỳ. Trong đó, điểm nhấn nổi bật là số lượng văn bản pháp quy được ban hành nhiều nhất từ trước đến nay.

Bên cạnh việc gia tăng về số lượng, chất lượng của hệ thống pháp luật cũng là điểm rất đáng chú ý. Nhiều đạo luật then chốt như Luật Đất đai, Luật Nhà ở, Luật Kinh doanh bất động sản, Luật Đầu tư công đã được sửa đổi. Thông qua quá trình này, nhiều điểm nghẽn pháp lý tồn tại kéo dài đã được tháo gỡ, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho phát triển kinh tế, xã hội.

"Công tác xây dựng pháp luật đã chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang kiến tạo, tháo gỡ điểm nghẽn, từ bỏ tư duy 'không quản được thì cấm'. Từ chỗ đạo luật chỉ thiên về quản lý thì bây giờ các đạo luật chúng ta ban hành đã khơi thông các điểm nghẽn, kiến tạo, hỗ trợ cho phát triển, làm cho hệ thống pháp luật thực sự trở thành nguồn lực của sự tăng trưởng", Phó Thủ tướng Thường trực cho biết.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, GS.TS Võ Khánh Vinh - Nguyên Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm khoa học xã hội Việt Nam, Phó Chủ tịch Hội đồng Giáo sư ngành Luật học nhận định, sau 40 năm Đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn, có ý nghĩa lịch sử, gắn liền với quá trình đổi mới và hoàn thiện thể chế.

Thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa từng bước được hình thành; hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện; Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa được xây dựng và củng cố; môi trường đầu tư, kinh doanh và hội nhập quốc tế không ngừng được cải thiện.

Từ thực tiễn Đổi mới, ông cho rằng một bài học xuyên suốt là phải xuất phát từ yêu cầu phát triển của đất nước. Quá trình cải cách thể chế thường bắt đầu từ những đột phá trong thực tiễn như khoán trong nông nghiệp, đổi mới doanh nghiệp nhà nước, mở cửa nền kinh tế rồi sau đó mới được thể chế hóa thành pháp luật, chính sách.

Thực tiễn cũng cho thấy, thể chế chỉ phát huy giá trị khi phục vụ trực tiếp cho mục tiêu phát triển, giải phóng sức sản xuất, nâng cao đời sống nhân dân. Những cải cách thể chế thành công đều gắn với việc tháo gỡ rào cản, giảm bao cấp, mở rộng quyền tự chủ, khuyến khích sáng tạo và thúc đẩy cạnh tranh lành mạnh.

Đồng thời, quá trình Đổi mới khẳng định hoàn thiện thể chế luôn gắn chặt với xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. Việc từng bước đề cao pháp luật, mở rộng dân chủ, tăng cường kiểm soát quyền lực và bảo đảm quyền con người, quyền công dân đã góp phần làm cho thể chế ngày càng minh bạch, chính danh và hiệu quả hơn.

"Thực tiễn Đổi mới khẳng định vai trò lãnh đạo của Đảng là nhân tố quyết định định hướng và thành công của cải cách thể chế. Đường lối, chủ trương của Đảng giữ vai trò 'mở đường', Nhà nước thực hiện thể chế hóa thành Hiến pháp, pháp luật và chính sách. Sự thống nhất giữa chủ trương của Đảng và pháp luật của Nhà nước là điều kiện bảo đảm tính nhất quán và hiệu lực của thể chế", ông phân tích.

Khơi thông nguồn lực phát triển

GS Võ Khánh Vinh cho rằng, thể chế là một trong những đột phá chiến lược song cũng đang là "điểm nghẽn của điểm nghẽn" nên cần quyết tâm tháo gỡ. Cuộc cách mạng toàn diện này được thực hiện rất tốt thời gian qua nhưng đó mới chỉ là bước đầu, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, đặc biệt là việc phân cấp, phân quyền, phân định thẩm quyền giữa Trung ương với địa phương, giữa tỉnh với xã.

"Bước vào kỷ nguyên phát triển mới yêu cầu đặt ra không chỉ là tiếp tục hoàn thiện thể chế mà phải thực hiện đột phá phát triển thể chế mang tính hệ thống, đồng bộ, thực chất. Đột phá thể chế phải khắc phục những bất cập hiện hữu, kiến tạo môi trường pháp lý và quản trị hiện đại, minh bạch, hiệu quả, có khả năng dẫn dắt và thích ứng với những biến đổi nhanh của thực tiễn phát triển", GS Võ Khánh Vinh nhấn mạnh.

Phân tích các điều kiện hiện nay, GS Võ Khánh Vinh cho rằng, quá trình đổi mới thể chế của Việt Nam đang đứng trước nhiều cơ hội cơ bản. Trước hết, nền tảng thành tựu của gần 40 năm Đổi mới đã tạo ra dư địa quan trọng cho cải cách thể chế ở chiều sâu. Những kinh nghiệm tích lũy trong cải cách thể chế, xây dựng kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế là cơ sở để Việt Nam bước vào giai đoạn đổi mới thể chế mang tính hệ thống, bền vững hơn.

Bên cạnh đó, sự thống nhất cao về nhận thức và quyết tâm chính trị là điều kiện đặc biệt thuận lợi. Quan điểm coi thể chế là một trong những đột phá chiến lược đã được khẳng định rõ trong các văn kiện của Đảng, tạo nền tảng để triển khai các cải cách thể chế mạnh mẽ, đồng bộ và có tầm nhìn dài hạn.

Hội nhập quốc tế tiếp tục mở ra cơ hội tham chiếu các chuẩn mực quản trị tiên tiến, qua đó nâng cao chất lượng xây dựng pháp luật và năng lực thực thi, đồng thời gia tăng uy tín, biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh quốc gia. Cùng với đó, chuyển đổi số đang tạo ra không gian mới cho đổi mới phương thức xây dựng, thực thi thể chế, cho phép cải tiến quy trình lập pháp, quản lý nhà nước, cung cấp dịch vụ công theo hướng minh bạch, hiệu quả và lấy người dân làm trung tâm.

Ngoài ra, nhu cầu, áp lực cải cách từ xã hội và thị trường ngày càng gia tăng. Doanh nghiệp, người dân đòi hỏi một môi trường pháp lý công bằng, minh bạch và dễ dự báo hơn, qua đó tạo ra động lực nội sinh quan trọng thúc đẩy đổi mới thể chế từ bên trong.

"Kỷ nguyên phát triển mới đang đặt "đổi mới" thể chế ở Việt Nam trước những sức ép lớn, song cũng đồng thời mở ra cơ hội hiếm có để thực hiện các đột phá mang tính nền tảng, qua đó quyết định chất lượng tăng trưởng và vị thế phát triển của đất nước trong dài hạn", GS.TS Võ Khánh Vinh nhấn mạnh.

Nguyên Thảo