Đại tướng Nguyễn Tuyên - công thần triều Lý

Bảng Môn Đình - nơi thờ Thành hoàng làng Nguyễn Tuyên.

Đại tướng Nguyễn Tuyên, sinh năm Đinh Tỵ (1017) trong một gia đình nghèo, trọng chữ nghĩa tại trang Bột Đà (nay là xã Hoằng Lộc). Năm lên 10 tuổi, tuy cuộc sống gia đình khó khăn, nhưng Nguyễn Tuyên được cha mẹ theo đòi nghiên bút. Tương truyền, từ khi còn trẻ ông đã nổi tiếng là người có tài thao lược, võ nghệ và có trí lớn.

Theo sử sách, vào thời Lý ở vùng đất phương Nam, nước Việt bị giặc Chiêm Thành lấn chiếm bờ cõi, quấy phá không ngừng. Trước thế giặc mạnh, nhà vua đích thân ra trận. Khi qua vùng đất Bột Đà thấy địa thế rộng rãi, thủy bộ đều thuận lợi nên nhà vua đã hạ lệnh dừng quân, hạ trại, chiêu mộ tướng sĩ, tích trữ quân lương. Đêm xuống ở trang Bột Đà, trong chập chờn giấc ngủ nhà vua thấy thần linh hiện linh với ánh hào quang rực rỡ ở ba phía trong làng. Tỉnh dậy, cho rằng đây là vùng đất “địa linh nhân kiệt” nên cho lập đàn cầu tế, ra lời hiệu triệu, mở cuộc thi tài, tìm tướng giỏi giúp nhà vua dẹp giặc.

Ngay hôm sau, nhà vua nghe tướng sĩ tấu trình ở trang Bột Đà có gia đình họ Nguyễn có người con trai văn võ song toàn. Nhà vua vui mừng bèn xuống chiếu mời hai cha con Nguyễn Tuyên vào bái yết. Chàng trai Nguyễn Tuyên khi ấy đã thể hiện tài trí hơn người, lần lượt vượt qua các đối thủ, khẳng khái bày tỏ kế sách dẹp giặc khiến vua và tướng sĩ khâm phục. Sau đó, vua Lý đã phong ông là đại tướng tiên phong bình Chiêm. Đồng thời cho tuyển mộ thêm binh sĩ, cùng tiến xuống phương Nam dẹp giặc. Nguyễn Tuyên được lệnh chỉ huy mũi tiến quân chính, tả xung hữu đột lập được nhiều chiến công vang dội. Không bao lâu đã đại phá giặc Chiêm, bắt sống Chiêm chủ là Xạ Đẩu, vua tôi ca khúc khải hoàn.

Trên đường trở về kinh đô Thăng Long, qua trang Bột Đà, không quên ơn thần linh báo mộng, nhà vua đã hạ lệnh làm lễ tạ, phong thần và cho lập miếu thờ tại ba phía của làng (miếu Đệ Nhất, Đệ Nhị, Đệ Tam). Với tướng Nguyễn Tuyên, vì đã lập công lớn nên được đặc cách ở lại quê nhà bái yết tiên tổ, vấn an cha mẹ rồi mới trở ra kinh đô.

Tương truyền, khi Nguyễn Tuyên dẫn đại quân về thành Thăng Long, ra đến đầu trang chợ Thiên Quan (chợ Quăng ngày nay) bỗng mây trời đen tối, chớp giật, mưa tuôn, người và ngựa đều hóa thân tại chợ (trên địa hình long đầu). Đó là ngày 21 tháng Chạp năm Đinh Tỵ (1037).

Thương tiếc vị tướng trẻ tài hoa, vua Lý đã ban phong thần hiệu, sắc phong “Thượng đẳng phúc thần đại vương”, cấp tiền lập đền thờ, giao dân làng trông coi cẩn trọng. Đến các triều đại về sau, ông tiếp tục được phong “Thượng đẳng Đại vương linh thần”, đồng thời được Nhân dân tôn vinh là Thành hoàng làng, quanh năm hương khói phụng thờ chu đáo. Các triều sau tưởng nhớ công lao của ông đã truy tặng nhiều sắc phong. Vào ngày 10 tháng 3 và 21 tháng Chạp âm lịch, Nhân dân trong làng cùng nhau tổ chức lễ hội tưởng nhớ ngày sinh và kỵ (mất).

Cũng theo người dân địa phương, từ vị trí có đền thờ Thành hoàng làng Nguyễn Tuyên, vào thời hậu Lê (khoảng thế kỷ XV) Bảng Môn Đình bắt đầu được khởi dựng phía ngoài. Ngày nay, Bảng Môn Đình thờ Thành hoàng làng Nguyễn Tuyên đã được tu bổ, tôn tạo khang trang. Năm 1990, Bảng Môn Đình được Nhà nước công nhận là Cụm di tích lịch sử - văn hóa quốc gia.

Ngày nay, truyền thống mà Đại tướng Nguyễn Tuyên để lại tiếp tục được người dân xã Hoằng Lộc gìn giữ và phát huy. Từ câu chuyện về vị tướng có công với triều Lý đến truyền thống khoa bảng được vun đắp qua nhiều thế hệ, tất cả tạo nên mạch nguồn văn hóa, góp phần làm nên bản sắc của vùng đất Hoằng Lộc.

Bài và ảnh: Khắc Công

(Bài viết có sử dụng nguồn tư liệu trong cuốn Danh nhân Thanh Hóa).