Đang đi chợ, giáo sư Nhật Bản bất ngờ nhận tin đoạt giải Nobel Hóa học

Giáo sư Soai đang mua thực phẩm tại siêu thị gần nhà ở thành phố Shiki, tỉnh Saitama, Nhật Bản. Ảnh: NewsTV.

Vài giờ trước khi kết quả Nobel Hóa học 2026 được công bố hôm 7/10, ông Kenso Soai đang mua thực phẩm tại một siêu thị gần nhà ở thành phố Shiki, tỉnh Saitama, Nhật Bản thì nhận được cuộc gọi từ Quỹ Nobel tại Thụy Điển, theo The Japan Times.

Tại cuộc họp báo tối cùng ngày ở Đại học Khoa học Tokyo, nơi ông từng giảng dạy và nghiên cứu trước khi nghỉ hưu năm 2016, Soai chia sẻ rằng ông hiểu giá trị công trình của mình nhưng không nghĩ sẽ nhận được giải Nobel, nhất là vào năm nay.

"Có thể nghe hơi kiêu ngạo, nhưng tôi từng nghĩ rằng nếu mình đoạt giải, sẽ không ai phàn nàn", ông nói.

Tuy nhiên, nhà khoa học cũng cho rằng có nhiều công trình xuất sắc khác trên thế giới và không ai biết chính xác Quỹ Nobel dựa vào những tiêu chí nào để lựa chọn người chiến thắng.

Nhà khoa học Nhật Bản Kenso Soai, người đồng đoạt giải Nobel Hóa học năm 2026, trong một cuộc họp báo ở Tokyo vào tối 7/10. Ảnh: Reuters.

Trong suốt sự nghiệp, ông Soai đặc biệt quan tâm đến hiện tượng các sinh vật sống chỉ sử dụng một trong hai dạng phân tử có cấu trúc đối xứng gương của axit amin để tạo nên protein. Có thể hình dung hai dạng phân tử này giống như bàn tay trái và bàn tay phải. Chúng có cấu trúc tương tự nhau nhưng không thể chồng khít lên nhau hoàn toàn.

Điều tương tự cũng xảy ra với các phân tử đường cấu thành ADN. Sự sống chỉ sử dụng một trong hai dạng đối xứng gương của chúng.

Hiện tượng này được gọi là tính đồng nhất đối quang (homochirality). Từ sự tò mò về cách hiện tượng ấy hình thành, Soai phát triển một phản ứng hóa học trong đó một dạng phân tử có thể thúc đẩy quá trình tạo ra thêm các phân tử cùng dạng.

Phản ứng được mô tả lần đầu năm 1995 và hiện thực hóa vào năm 2003, sau này mang tên phản ứng Soai.

“Câu hỏi làm thế nào một hệ thống như vậy xuất hiện ngay từ đầu thực sự thú vị”, ông chia sẻ.

Theo Ủy ban Nobel, Soai đã thiết kế phản ứng hóa học đầu tiên có thể tạo ra ưu thế của một trong hai dạng phân tử đối xứng gương. Trước đó, ngoài các quá trình diễn ra trong chính sự sống, chưa ai đạt được kết quả tương tự.

Ông Kenso Soai dành nhiều năm nghiên cứu phản ứng hóa học giúp lý giải vì sao sự sống ưu tiên một trong hai dạng ảnh gương của phân tử. Ảnh: Reuters.

Phát hiện này có ý nghĩa đối với nghiên cứu nguồn gốc sự sống, đồng thời mở ra hướng phát triển các loại dược phẩm mới.

Trong quá trình sản xuất thuốc, hai dạng phân tử đối xứng gương có thể tạo ra những tác động khác nhau lên cơ thể. Một dạng có thể mang lại hiệu quả điều trị mong muốn, trong khi dạng còn lại không có tác dụng cần thiết hoặc thậm chí gây ra tác dụng phụ. Vì vậy, các nhà hóa học từ lâu tìm cách tạo ra những phân tử chỉ có dạng cấu trúc phù hợp.

Một ứng dụng thực tế liên quan đến nghiên cứu của ông Soai là quá trình tổng hợp hợp chất trung gian quan trọng để sản xuất thuốc điều trị HIV Efavirenz. Erick Carreira, giáo sư hóa học tại Viện Công nghệ Liên bang Thụy Sĩ ở Zurich (ETH Zurich), cùng các cộng sự đã sử dụng quy trình này để tạo ra hợp chất nói trên một cách hiệu quả.

Dù vậy, ông Soai cho rằng không phải nghiên cứu khoa học nào cũng cần hướng đến ứng dụng thực tiễn ngay từ đầu.

Bên cạnh niềm vui cá nhân, Soai cho biết ông đặc biệt hạnh phúc khi được trao giải cùng Henri B. Kagan, giáo sư danh dự tại Đại học Paris-Sud trước đây, người mà ông kính trọng.

Ông cũng hy vọng giải Nobel sẽ thu hút thêm sự chú ý đến lĩnh vực nghiên cứu của mình, khuyến khích các nhà khoa học tiếp tục khám phá những bí ẩn của sự sống.

Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi đã gọi điện chúc mừng ông Soai vào tối 7/10. “Tôi hiểu rằng thành tựu của ông là một bước đột phá, có thể giúp giải mã một trong những bí ẩn lớn của nhân loại: nguồn gốc sự sống. Là một người Nhật Bản, tôi rất tự hào”, bà nói.

Bộ trưởng phụ trách chính sách khoa học và công nghệ Nhật Bản Toshiharu Furukawa cũng ra tuyên bố chúc mừng nhà khoa học. Ông bày tỏ hy vọng thành tựu của ông Soai sẽ khơi dậy sự tò mò và tinh thần khám phá ở thế hệ trẻ, khuyến khích nhiều người theo đuổi con đường nghiên cứu khoa học và kỹ thuật.