Đảng lãnh đạo công tác chuyên môn của chính quyền như thế nào?

Khi chuyển công tác từ Văn phòng chính quyền sang Văn phòng Đảng ủy, tôi thường trao đổi với đồng nghiệp về cách xây dựng nghị quyết, chỉ thị, kế hoạch của Đảng. Có người cho rằng văn bản của Đảng phải khái quát, mang tầm chiến lược, không nên đi sâu vào công việc cụ thể như văn bản chính quyền.

Tôi nghĩ mỗi loại văn bản có chức năng riêng, nhưng đều phải rõ ràng, khoa học và thuận lợi cho triển khai. Tính chiến lược không có nghĩa là chung chung; sự cụ thể cũng chưa hẳn là can thiệp vào điều hành.

Phiên bế mạc Hội nghị Trung ương 4 vào ngày 8/10. Ảnh: Chính phủ

Đằng sau câu chuyện hành văn ấy là một câu hỏi khó hơn: Đảng lãnh đạo công tác chuyên môn của chính quyền như thế nào? Công tác tổ chức đảng, cán bộ, kiểm tra, giám sát đã có quy định khá cụ thể. Nhưng với một dự án đầu tư hay một quyết định kỹ thuật, ranh giới giữa lãnh đạo và quản lý không dễ xác định. Hội nghị Trung ương 4 khóa 14 tiếp tục đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức lãnh đạo, cầm quyền; vì thế câu hỏi ấy càng cần lời giải có thể áp dụng trong thực tế. Dưới đây là một số gợi mở từ thực tiễn công việc.

Nhìn từ lịch sử để hiểu yêu cầu hôm nay

Năm 1930, Chánh cương vắn tắt và Sách lược vắn tắt xác định đường lối, nhiệm vụ và phương hướng tập hợp lực lượng. Tháng 3/1945, Chỉ thị Nhật - Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta xác định nhiệm vụ trước mắt, định hướng chuẩn bị tổng khởi nghĩa. Các tổ chức đảng ở địa phương vận dụng chủ trương vào hoàn cảnh cụ thể để tổ chức lực lượng và nắm bắt thời cơ.

Ngày 6/12/1953, Bộ Chính trị quyết định mở Chiến dịch Điện Biên Phủ, giao Đại tướng Võ Nguyên Giáp làm Chỉ huy trưởng kiêm Bí thư Đảng ủy mặt trận; Chính phủ tổ chức bảo đảm hậu cần. 

Ngày 26/1/1954, trước những bất lợi của phương án ban đầu, Đại tướng quyết định chuyển từ “đánh nhanh, giải quyết nhanh” sang “đánh chắc, tiến chắc”. Mục tiêu chiến lược được giữ vững nhưng cách thực hiện được điều chỉnh.

Trước Đại thắng mùa Xuân 1975, Bộ Chính trị dự kiến giải phóng miền Nam trong hai năm 1975–1976, đồng thời chuẩn bị khả năng hoàn thành sớm. Khi thời cơ xuất hiện, quyết tâm được điều chỉnh; các cơ quan chỉ huy cụ thể hóa thành kế hoạch tác chiến. Không thể áp dụng nguyên dạng cách chỉ huy thời chiến vào quản trị hôm nay, nhưng bài học về xác định mục tiêu, giao nhiệm vụ và điều chỉnh theo thực tiễn vẫn có ý nghĩa.

Bước sang đổi mới, yêu cầu phân định vai trò rõ hơn. Ngày 5/4/1988, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 10 về đổi mới quản lý kinh tế nông nghiệp; ngày 20/4, Hội đồng Bộ trưởng ban hành Chỉ thị 67 để tổ chức thực hiện. Đảng xác định chủ trương, cơ quan nhà nước cụ thể hóa bằng chính sách theo thẩm quyền.

Từ Nghị quyết 15 năm 2007 đến Nghị quyết 28 năm 2022, yêu cầu khắc phục tình trạng bao biện, làm thay hoặc buông lỏng lãnh đạo tiếp tục được nhắc tới. Báo cáo tổng kết 40 năm Đổi mới công bố cùng Văn kiện Đại hội 14 nhìn nhận “ranh giới giữa lãnh đạo và quản lý chưa được phân định cụ thể”. Điều đó cho thấy vấn đề không nằm ở chỗ thiếu chủ trương đổi mới, mà còn ở cách chuyển nguyên tắc thành quy định có thể áp dụng cho từng công việc.

Đảng lãnh đạo chuyên môn bằng cách nào?

Theo tôi, không thể chỉ nói Đảng lo chiến lược, chính quyền lo việc cụ thể. Nhà nước cũng phải quyết định những chiến lược, quy hoạch lớn theo pháp luật; trong khi cấp ủy có thẩm quyền quyết định những việc rất cụ thể về công tác đảng và cán bộ. Ranh giới đúng phải được xác định theo thẩm quyền, nội dung quyết định và trách nhiệm, chứ không theo việc ấy lớn hay nhỏ.

Chẳng hạn, cấp ủy có thể lãnh đạo nâng cao chất lượng giáo dục bằng việc xác định mục tiêu, yêu cầu giải trình về tình trạng thiếu giáo viên, hiệu quả sử dụng ngân sách; cơ quan quản lý giáo dục lựa chọn giải pháp và chịu trách nhiệm theo thẩm quyền. Với một cảng hàng không, cấp ủy có thể xem xét định hướng phát triển, yêu cầu bảo đảm an toàn; nhưng tiêu chuẩn đường cất hạ cánh, tổ chức vùng trời, điều kiện khai thác phải được cơ quan chuyên môn có thẩm quyền đánh giá. Kết luận của cấp ủy không thay thế được thẩm định kỹ thuật, đồng thời không thể bỏ qua cảnh báo có căn cứ từ người làm chuyên môn.

Các quy định của Đảng đã ghi nhận nguyên tắc phân biệt trách nhiệm. Quy định 138-QĐ/TW năm 2023 về tổ chức đảng ở cơ quan xác định trường hợp cấp ủy và thủ trưởng có ý kiến khác nhau thì thủ trưởng quyết định theo thẩm quyền, chịu trách nhiệm và hai bên báo cáo cấp trên có thẩm quyền. 

Việc áp dụng phải căn cứ đúng loại hình tổ chức, quy định và quy chế đang có hiệu lực. Nguyên tắc ấy cũng nhắc chúng ta rằng một người đồng thời giữ chức bí thư cấp ủy và thủ trưởng cơ quan vẫn phải phân biệt hai tư cách khi ra quyết định.

Cần một quy chế riêng, có quy trình và danh mục kiểm tra

Vì vậy cần nghiên cứu ban hành Quy chế về phương thức lãnh đạo của Đảng đối với công tác chuyên môn của chính quyền. Khác quy chế phối hợp về hội họp và báo cáo, quy chế này phải chỉ ra cấp ủy lãnh đạo ở khâu nào, chính quyền quyết định ở khâu nào, bất đồng được xử lý ra sao, kết quả kiểm tra bằng gì. Nó phải phù hợp quy định của Đảng và pháp luật hiện hành, không biến thành một tầng phê duyệt mới.

Trước hết, cần phân loại công việc thành ba nhóm. 

Nhóm thứ nhất, việc quản lý, điều hành thường xuyên đã được pháp luật giao quyền thì cơ quan nhà nước tự quyết, tự chịu trách nhiệm, không phải trình cấp ủy từng hồ sơ. 

Nhóm thứ hai, nhiệm vụ đã có nghị quyết, chủ trương rõ ràng thì chính quyền chủ động cụ thể hóa và tổ chức thực hiện; không xin lại điều đã được quyết định, trừ khi quy định yêu cầu hoặc phát sinh nội dung mới thuộc thẩm quyền cấp ủy. 

Nhóm thứ ba, những vấn đề thuộc danh mục cấp ủy phải quyết định hoặc cho ý kiến về chủ trương thì trình đúng cấp có thẩm quyền, rồi cơ quan nhà nước tiếp tục quyết định theo pháp luật. Công tác tổ chức, cán bộ và những nội dung thuộc thẩm quyền riêng của tổ chức đảng vẫn tuân thủ các quy định chuyên biệt.

Quy chế cần mô tả rõ đường đi của một nhiệm vụ. Khi hình thành chủ trương, cấp ủy xác định mục tiêu và yêu cầu thuộc thẩm quyền lãnh đạo; cơ quan chuyên môn cung cấp dữ liệu, phương án và đánh giá tác động. Khi chuẩn bị quyết định, cơ quan nhà nước thực hiện thẩm định, phản biện, cân đối nguồn lực theo pháp luật; cấp ủy xem xét những nội dung thuộc diện phải trình. Khi triển khai, người có thẩm quyền quản lý phân công, quyết định, giải quyết phát sinh và chịu trách nhiệm. 

Cấp ủy lãnh đạo tổ chức đảng, đảng viên, theo dõi kết quả và yêu cầu khắc phục những hạn chế thuộc phạm vi lãnh đạo. Sau cùng, chính quyền giải trình kết quả thực hiện; cấp ủy kiểm tra việc chấp hành chủ trương và trách nhiệm của tổ chức đảng, đảng viên.

Danh mục kiểm tra cần được tích hợp vào hệ thống quản lý công việc hiện có. Nếu hồ sơ không thuộc diện phải trình cấp ủy, kết quả phân loại phải đưa ngay hồ sơ về đúng quy trình của cơ quan nhà nước, không yêu cầu thêm chữ ký hoặc xác nhận.

Chẳng hạn, với chương trình nâng cấp bệnh viện công, cấp ủy xác định mục tiêu giảm quá tải, nâng cao chất lượng phục vụ; ngành y tế đánh giá nhu cầu, phương án và kinh phí. Nếu thuộc diện phải trình, cấp ủy xem xét chủ trương; cơ quan nhà nước quyết định đầu tư, mua sắm, đấu thầu theo pháp luật. Cấp ủy giám sát kết quả qua thời gian chờ, khả năng tiếp nhận và chất lượng phục vụ, thay vì phê duyệt từng thiết bị y tế.

Giám sát kết quả, không làm thay điều hành

Kiểm tra, giám sát của Đảng cần tập trung vào việc chấp hành nghị quyết, trách nhiệm của tổ chức đảng, đảng viên, người đứng đầu và kết quả thực hiện nhiệm vụ chính trị. Việc kiểm tra chất lượng công trình, nghiệm thu hợp đồng, thanh tra tài chính, thẩm định kỹ thuật phải do các chủ thể có thẩm quyền thực hiện. Cấp ủy có thể sử dụng những kết quả đó để xem xét trách nhiệm, yêu cầu giải trình, xử lý hoặc kiến nghị xử lý theo quy định, nhưng không tự thay thế kết luận chuyên môn.

Quy chế này cần thí điểm trong 6 tháng tại một số cơ quan, địa phương, đo số lượt xin ý kiến, thời gian xử lý, tỷ lệ hồ sơ phải trình lại và chất lượng giải quyết công việc trước và sau thí điểm. 

Nếu một quyết định sai, phải phân biệt trách nhiệm của người tham mưu, thẩm định, người ký quyết định và trách nhiệm lãnh đạo của tổ chức đảng, đảng viên; không lấy ý kiến tập thể làm lý do miễn trách nhiệm cá nhân.

Nhớ lại những cuộc trao đổi ở hai văn phòng, tôi vẫn cho rằng văn bản của Đảng và chính quyền đều cần rõ ràng, dễ hiểu. Nhưng điều cần rõ hơn cả là thẩm quyền và trách nhiệm phía sau văn bản. 

Khi cấp ủy biết mình cần lãnh đạo điều gì, chính quyền biết việc gì phải tự quyết, và công tác kiểm tra chỉ ra được ai chịu trách nhiệm về kết quả, đổi mới phương thức lãnh đạo mới đi vào công việc hằng ngày.