Đặng Vũ Khiêu - Người đi tìm Văn hiến Việt Nam

1. Từ làng Hành Thiện bước ra thế giới

Đặng Vũ Khiêu sinh ngày 19/9/1916 tại làng Hành Thiện, xã Xuân Hồng, huyện Xuân Trường, tỉnh Nam Định. Công chúng quen gọi ông là Giáo sư Vũ Khiêu, theo tên dùng trong hoạt động nghiên cứu và trước tác. Đối với bộ sách Danh nhân họ Đặng Việt Nam xưa và nay, tên đầy đủ Đặng Vũ Khiêu cũng nhắc đến cội nguồn gia đình mà ông mang theo trong suốt cuộc đời.

Hành Thiện là một làng quê có truyền thống học hành. Trong nhiều lời kể về tuổi nhỏ của Vũ Khiêu, hình ảnh ông nội dạy chữ Hán, dạy đọc sách và thơ văn xuất hiện như một khởi đầu quan trọng. Sau này, ông học ở Trường Bonnal tại Hải Phòng, rồi bền bỉ tự học, tìm hiểu các nguồn tư tưởng phương Đông và phương Tây. Những kiến thức đầu đời ấy không đóng ông vào một thế giới cũ. Trái lại, chúng cho ông khả năng bước vào thời đại mới mà vẫn nhận ra chiều sâu của những gì thế hệ trước để lại.

Một đứa trẻ học chữ cổ trong làng quê đầu thế kỷ XX có thể chưa hình dung đất nước sẽ thay đổi lớn đến mức nào. Chỉ vài thập niên sau, Việt Nam đi qua chiến tranh, cách mạng, chia cắt, thống nhất và công cuộc đổi mới. Những câu hỏi về con người, xã hội, cái đẹp và đạo đức cũng đổi khác theo từng chặng. Vũ Khiêu trưởng thành giữa sự chuyển động ấy. Ông có cơ hội đọc những văn bản từ quá khứ, đồng thời phải tìm lời giải cho những vấn đề đang diễn ra trước mắt.

Chính sự gặp gỡ giữa hai hướng nhìn làm nên nét riêng trong hành trình học thuật của ông. Với Vũ Khiêu, tìm về văn hiến không có nghĩa chỉ kể lại chuyện xưa. Một tư tưởng cũ cần được đặt trong hoàn cảnh ra đời của nó; một nhân vật lịch sử cần được nhìn ở cả đóng góp, giới hạn và khát vọng; một di sản muốn tiếp tục có ý nghĩa phải đối thoại được với đời sống hôm nay.

Điều ấy đòi hỏi lao động lâu dài. Không ai trở thành người am hiểu văn hóa chỉ nhờ nhớ nhiều điển tích. Người nghiên cứu còn phải biết đối chiếu tư liệu, phân biệt điều chắc chắn với điều được lưu truyền, tìm mối liên hệ giữa sách vở và thực tế. Ở Vũ Khiêu, bạn đọc có thể thấy khát vọng bao quát nhiều lĩnh vực. Khát vọng ấy vừa đem lại sức gợi mở, vừa đặt ra yêu cầu nghiêm khắc: đọc một học giả lớn bằng sự trân trọng, nhưng vẫn đọc kỹ lập luận và tư liệu của từng công trình.

Từ ngôi làng bên sông, Đặng Vũ Khiêu đã đi vào một hành trình tri thức rất dài. Ông không chỉ học để hiểu riêng mình. Sách, bài viết, công việc tổ chức nghiên cứu và giảng dạy của ông đều hướng đến việc chia sẻ tri thức với người khác. Đó là một cách tiếp nối truyền thống hiếu học của quê nhà: chữ nghĩa chỉ thực sự có ích khi góp phần mở rộng hiểu biết chung.

2. Người nghiên cứu trong những biến động của đất nước

Cuộc đời Vũ Khiêu gắn với nhiều công việc khác nhau trong thời kỳ kháng chiến và xây dựng đất nước. Ông từng phụ trách công tác văn hóa tại Việt Bắc, giữ cương vị Phó Tổng Giám đốc Thông tấn xã Việt Nam, rồi đảm nhiệm những nhiệm vụ lãnh đạo trong hệ thống nghiên cứu khoa học xã hội. Những vị trí ấy đặt ông ở nơi thông tin, tư tưởng, Văn hóa và đời sống công chúng gặp nhau.

Ở chiến khu, văn hóa có một công việc rất cụ thể. Người làm văn hóa góp phần duy trì hoạt động học tập, sáng tác, truyền thông và động viên tinh thần trong hoàn cảnh thiếu thốn. Một bài viết, buổi nói chuyện hay bản tin có thể giúp con người hiểu tình hình, nhận ra mình không đơn độc trong cuộc kháng chiến. Làm việc giữa những người cầm bút, nghệ sĩ và cán bộ, Vũ Khiêu có điều kiện chứng kiến sức tác động của ý tưởng khi nó được diễn đạt thành ngôn ngữ mà công chúng có thể tiếp nhận.

Báo Nhân Dân ghi nhận ông từng làm việc với nhiều văn nghệ sĩ, trí thức tham gia Việt Minh. Một tập thể gồm những người có chuyên môn và cá tính khác nhau không dễ cùng tạo nên tiếng nói chung. Người tổ chức hoạt động văn hóa phải biết lắng nghe, hiểu thế mạnh của từng người và nhận ra điều xã hội đang cần. Những kinh nghiệm như vậy giúp lý giải vì sao trong sự nghiệp về sau, Vũ Khiêu quan tâm không chỉ đến tác phẩm của một cá nhân mà còn đến môi trường xã hội làm nên tác phẩm ấy.

Sau chiến tranh, nền khoa học xã hội Việt Nam đứng trước nhiệm vụ xây dựng đội ngũ, chương trình nghiên cứu và các cơ quan chuyên môn. Những công việc ấy ít xuất hiện trong chân dung một học giả nếu người viết chỉ chú ý đến tên sách. Nhưng có một viện nghiên cứu, một tạp chí, một nhóm cán bộ được đào tạo bài bản cũng là thành quả trí tuệ. Chúng tạo điều kiện để các câu hỏi được tiếp tục theo đuổi qua nhiều thế hệ.

Vũ Khiêu từng là Phó Chủ nhiệm Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam. Ông tham gia xây dựng lĩnh vực mỹ học và tổ chức lực lượng xã hội học, đồng thời giảng dạy tại nhiều cơ sở đào tạo. Đây là những công việc có nhịp độ khác nhau: viết một trang sách cần tĩnh lặng; xây dựng một bộ môn cần cộng sự, kế hoạch và sự kiên nhẫn trước những kết quả chưa thể nhìn thấy ngay.

Nhìn vào con đường ấy, có thể thấy Vũ Khiêu thuộc kiểu học giả không đứng tách khỏi đời sống thể chế. Ông nghiên cứu, viết và tham gia tạo dựng những nơi để người khác nghiên cứu, viết tiếp. Một tư tưởng được công bố có thể gây tranh luận; một đội ngũ được gây dựng có thể tiếp tục sửa chữa, bổ sung, thậm chí vượt qua tư tưởng của người đi trước. Chính khả năng tiếp tục ấy mới là dấu hiệu lành mạnh của một nền học thuật.

3. Đi tìm cái đẹp để hiểu con người

Một trong những lĩnh vực gắn với tên Vũ Khiêu là mỹ học. Tác phẩm Đẹp xuất bản năm 1963 thường được nhắc trong danh mục trước tác tiêu biểu của ông. Ông cũng góp phần xây dựng bộ phận nghiên cứu mỹ học trong hệ thống khoa học xã hội Việt Nam. Đối với người đọc ngoài chuyên ngành, chữ “mỹ học” có thể nghe xa lạ. Nhưng câu hỏi của lĩnh vực này lại rất gần: vì sao con người cảm thấy một cảnh vật, hành động hay tác phẩm là đẹp? Cái đẹp có quan hệ gì với lao động, đạo đức và đời sống chung?

Những câu hỏi ấy trở nên đặc biệt có ý nghĩa trong một đất nước đi qua chiến tranh. Người ta có thể nghĩ cái đẹp chỉ ở những nơi yên bình, đủ đầy. Nhưng người viết văn, vẽ tranh và làm nhạc đã gặp nó cả trong sự bền bỉ của con người trước gian khó, trong tình đồng đội, trong ý chí dựng lại cuộc sống. Nghiên cứu mỹ học lúc ấy không dừng ở việc phân loại tác phẩm nghệ thuật. Nó còn giúp suy nghĩ về mối quan hệ giữa sáng tạo và phẩm giá con người.

Nhan đề Anh hùng và nghệ sĩ, một công trình khác của Vũ Khiêu, gợi đúng mối quan tâm ấy. Người anh hùng và người nghệ sĩ có công việc khác nhau, nhưng cả hai đều có thể làm hiện lên những khả năng lớn lao của con người. Một người hành động trong hoàn cảnh thử thách; một người tìm hình thức để diễn đạt và lưu giữ kinh nghiệm ấy. Nếu chỉ ca ngợi mà không quan sát con người cụ thể, nghệ thuật dễ trở nên sáo mòn. Nếu chỉ nhìn hành động mà không nhận ra chiều sâu tinh thần, lịch sử có thể bỏ sót điều khiến con người dám hành động.

Vũ Khiêu viết về mỹ học, nghệ thuật và đạo đức trong một thời gian dài. Người đọc hôm nay có quyền đặt lại một số câu hỏi, đối chiếu các quan niệm của ông với thành quả nghiên cứu mới và với trải nghiệm của mình. Đó là cách công trình học thuật tiếp tục có đời sống. Một cuốn sách không cần được giữ nguyên như một lời phán quyết cuối cùng để chứng tỏ giá trị. Nó có thể đáng đọc vì đã mở ra vấn đề, hệ thống hóa một giai đoạn nhận thức và mời thế hệ sau suy nghĩ sâu hơn.

Điều bền vững trong nỗ lực của Vũ Khiêu là không xem cái đẹp như vật trang trí bên ngoài cuộc sống. Khi nghiên cứu nghệ thuật, ông trở đi trở lại với con người: con người lao động, sáng tạo, chịu đựng, yêu thương và tìm ý nghĩa cho đời mình. Một nền văn hóa mạnh cần những tác phẩm hay; nó cũng cần khả năng cảm thụ, tranh luận và hiểu vì sao tác phẩm ấy có ý nghĩa.

Bởi vậy, đóng góp về mỹ học của ông còn nằm ở công việc gây dựng một ngôn ngữ thảo luận. Khi người dạy, người học và người sáng tác có thêm khái niệm để nói về hình thức, nội dung, cảm xúc, giá trị, việc trao đổi về nghệ thuật trở nên sâu hơn. Nhiều người sẽ không đồng ý với nhau; nhưng bất đồng có cơ sở tốt hơn sự khen chê chỉ dựa trên ấn tượng tức thời.

4. Từ trang sách đến cuộc sống: công việc xã hội học

Một dấu mốc rõ ràng trong sự nghiệp tổ chức khoa học của Đặng Vũ Khiêu là năm 1977. Theo tư liệu lịch sử của cơ quan nghiên cứu, Ban Xã hội học thuộc Ủy ban Khoa học xã hội Việt Nam được thành lập khi ấy, do Giáo sư Vũ Khiêu làm Trưởng ban. Đội ngũ ban đầu chưa tới mười người, phần lớn xuất thân từ các ngành khác. Trang giới thiệu lãnh đạo qua các thời kỳ của Viện Xã hội học ghi ông phụ trách Ban từ năm 1977 đến năm 1983.

Từ một nhóm nhỏ để phát triển thành một lĩnh vực nghiên cứu, cần nhiều việc âm thầm. Phải xác định câu hỏi đáng nghiên cứu; tìm phương pháp khảo sát; đào tạo người làm nghề; tạo nơi công bố kết quả; và quan trọng hơn cả, thuyết phục mọi người rằng hiểu xã hội đòi hỏi quan sát, thu thập thông tin, kiểm tra nhận định. Một ý kiến về nông thôn, gia đình hay đời sống công nhân sẽ vững hơn khi được đặt cạnh điều người dân thực sự kể, làm và trải qua.

Xã hội học có thể hỏi những chuyện rất gần gũi: gia đình thay đổi thế nào khi người trẻ rời quê đi làm? Điều kiện nhà ở ảnh hưởng ra sao đến nếp sống? Người dân mong gì ở giáo dục, việc làm và các dịch vụ công? Những câu hỏi ấy không thể trả lời chỉ bằng thiện chí. Chúng cần nghiên cứu thực địa và cách phân tích có thể được người khác kiểm tra.

Tư liệu về giai đoạn đầu của Viện cho thấy hoạt động nghiên cứu thực nghiệm được triển khai ở nhiều nơi; cán bộ được gửi đi đào tạo, còn Tạp chí Xã hội học trở thành một diễn đàn học thuật. Một số báo đầu tiên có bài viết của Vũ Khiêu cùng các nhà khoa học khác nhằm xác lập vị trí của ngành trong hệ thống khoa học xã hội Việt Nam. Nhìn lại thời điểm ấy, đóng góp của ông cần được hiểu trong công việc tập thể: giúp một nhóm nghiên cứu có hướng đi, có nơi làm việc và có khả năng đào tạo lớp kế tiếp.

Ở đây có một sự gặp nhau thú vị trong con người Vũ Khiêu. Ông là người yêu chữ cổ, nghiên cứu những nhân vật lịch sử và di sản văn hiến. Đồng thời, ông tham gia gây dựng một ngành cần số liệu, điều tra và quan sát đời sống hiện tại. Hai mối quan tâm ấy không loại trừ nhau. Muốn hiểu một xã hội, người nghiên cứu cần biết nó đã hình thành ra sao; muốn đánh giá sức sống của truyền thống, cũng cần nhìn xem truyền thống ấy đang được con người hôm nay tiếp nhận, thay đổi như thế nào.

Danh xưng “người đặt nền móng” dành cho ông trong lĩnh vực xã hội học vì thế có nội dung cụ thể. Nó gắn với mốc thành lập Ban, trách nhiệm phụ trách những năm đầu và việc tạo điều kiện cho một đội ngũ trưởng thành. Nền móng không phải toàn bộ ngôi nhà. Các thế hệ sau xây thêm nhiều tầng tri thức, đặt câu hỏi mới và sử dụng phương pháp mới. Nhưng thiếu công sức ban đầu, hành trình ấy khó có điểm khởi đầu vững chắc.

5. Trò chuyện với người xưa qua những công trình nghiên cứu

Danh mục tác phẩm tiêu biểu của Vũ Khiêu cho thấy ông dành nhiều tâm sức cho các nhân vật lịch sử và văn học: Cao Bá Quát, Ngô Thì Nhậm, Nguyễn Trãi... Ông cũng viết về văn hóa, tư tưởng và lịch sử dân tộc ở phạm vi rộng hơn. Mỗi nhân vật thuộc một thời đại, có hoàn cảnh và di sản riêng. Điều nối họ trong mối quan tâm của Vũ Khiêu là câu hỏi về nhân cách trí thức trước vận mệnh đất nước.

Viết về Nguyễn Trãi là bước vào thế giới của một con người có tài năng văn chương, tư tưởng chính trị và trải nghiệm lịch sử sâu sắc. Viết về Ngô Thì Nhậm là tìm hiểu một trí thức đứng trước những biến chuyển quyền lực và lựa chọn khó khăn. Viết về Cao Bá Quát lại gặp khát vọng sáng tạo cùng những xung đột giữa cá nhân và thời thế. Một nhà nghiên cứu có thể tiếp cận họ qua văn bản, sự kiện, bối cảnh tư tưởng; người đọc cũng thường đến với họ bằng câu hỏi của chính mình: trong hoàn cảnh bất định, con người giữ lòng tin và phẩm giá thế nào?

Những công trình ấy không nên bị đọc như ba câu chuyện đạo đức có sẵn kết luận. Nhân vật lịch sử phức tạp hơn hình ảnh được dựng lên để tôn vinh. Tư liệu mới có thể làm thay đổi một cách hiểu cũ. Nhưng chính vì thế, việc nhiều thế hệ tiếp tục nghiên cứu họ là có ý nghĩa. Vũ Khiêu tham gia cuộc đối thoại dài ấy, đem kiến thức Hán học, lịch sử tư tưởng và mối quan tâm đến đời sống hiện đại để đọc lại di sản.

Đôi khi, một công trình về người xưa còn bộc lộ rất rõ mối bận tâm của thời người viết. Khi đất nước cần suy nghĩ về độc lập, sự dấn thân và đạo đức công dân, các học giả nhìn về những tiền nhân từng đối mặt với các câu hỏi tương tự. Khoảng cách lịch sử vẫn còn đó; không thể đem câu trả lời của thế kỷ này đặt nguyên vào thế kỷ khác. Nhưng sự đối chiếu giúp chúng ta nhận ra một cuộc trò chuyện chưa kết thúc về trách nhiệm của người có tri thức.

Nhiều tác phẩm của Vũ Khiêu được xuất bản từ những năm 1960 đến 1980, trong các điều kiện nghiên cứu khác nhau với ngày nay. Đánh giá đúng đóng góp của ông cần cả hai việc: nhìn thấy nỗ lực khai mở trong bối cảnh ấy và tiếp tục đối chiếu từng kết luận bằng chuẩn mực nghiên cứu hiện thời. Sự kính trọng dành cho một học giả sẽ sâu hơn khi người đọc thực sự đọc sách của ông, biết ông dựa vào đâu và còn câu hỏi nào có thể đặt tiếp.

Với người viết chân dung trong một bộ sách về danh nhân, cách tiếp cận ấy càng cần thiết. Tôn vinh không có nghĩa biến cuộc đời thành một dãy lời khen. Di sản tri thức trở nên sống động khi ta nhận ra người nghiên cứu đã bỏ công giải một vấn đề, đã tìm được điều gì, và những người đến sau có thể tiếp tục từ đâu.

6. Thăng Long: công trình của một đời nặng lòng với văn hiến

Dù sinh ra ở Nam Định, Vũ Khiêu dành tình cảm và nhiều năm nghiên cứu cho Hà Nội. Ông tham gia các công trình về văn hiến Thăng Long, giữ vai trò Chủ tịch Hội đồng biên soạn tổng tập Ngàn năm văn hiến Thăng Long, cùng nhiều hoạt động nghiên cứu, biên soạn khác liên quan đến lịch sử và văn hóa Thủ đô. Những công trình ấy đòi hỏi sự cộng tác của nhiều chuyên gia thuộc các ngành khác nhau.

“Văn hiến” là một từ rộng. Nó không chỉ nằm ở đền đài, bia đá hay tên các khoa bảng. Văn hiến còn hiện diện trong cách con người truyền tri thức, ứng xử với cộng đồng, xây dựng nếp sống và giữ ký ức về nơi mình sống. Thăng Long qua một nghìn năm có nhiều triều đại, nhiều biến động, nhiều lớp cư dân. Viết về nó mà chỉ kể tên di tích sẽ không đủ. Người nghiên cứu phải tìm thấy quan hệ giữa chính trị, giáo dục, nghề nghiệp, tín ngưỡng, nghệ thuật và đời thường.

Một bộ sách lớn về Thăng Long cũng đứng trước câu hỏi biên soạn: làm sao kết nối các kết quả nghiên cứu vốn nằm rải rác trong nhiều ngành? Nhà sử học có tư liệu riêng; người nghiên cứu văn học đọc những văn bản khác; nhà dân tộc học, khảo cổ học, kiến trúc, nghệ thuật học lại đặt ra các câu hỏi khác. Người chủ trì không thể thay thế công việc của từng chuyên gia. Trách nhiệm của họ là giúp các phần gặp nhau trong một cấu trúc để người đọc nhìn thấy đô thị ấy như một đời sống nhiều chiều.

Ở tuổi cao, Vũ Khiêu vẫn theo đuổi những công việc lớn. Báo chí ghi nhận ông tiếp tục viết, tham gia biên soạn và bàn luận về văn hiến Thăng Long trong những năm nhiều người đã chọn nghỉ ngơi. Ngoài tổng tập bốn tập, tư liệu về các trước tác muộn còn nhắc đến bộ Văn hiến Thăng Long ba tập được xuất bản năm 2018. Những con số về số tập, số trang hay trọng lượng bản in gợi sự đồ sộ; điều đáng chú ý hơn là thời gian đọc, viết, trao đổi và hiệu đính nằm phía sau chúng.

Ông được vinh danh là Công dân ưu tú Thủ đô trong dịp kỷ niệm 1.000 năm Thăng Long – Hà Nội. Sự ghi nhận ấy cho thấy một người có thể gắn bó sâu sắc với thành phố bằng lao động tri thức. Hà Nội trong công trình của Vũ Khiêu không chỉ là nơi ông ở. Đó là một đối tượng nghiên cứu và cũng là mối quan tâm: làm sao hiểu quá khứ đủ sâu để đối diện có trách nhiệm với sự thay đổi của hiện tại.

Một đô thị luôn phải xây mới, mở đường, đáp ứng nhu cầu sống của cư dân. Nhưng nó cũng cần biết điều gì đang được giữ lại trong từng tên đất, khu phố, nếp nghề và không gian chung. Người nghiên cứu văn hiến góp phần vào cuộc thảo luận đó. Họ không quyết định thay người dân thành phố; họ cung cấp tư liệu và những cách nhìn để các quyết định về tương lai có trí nhớ về quá khứ.

7. Một thế kỷ làm việc, một đời gắn với quê hương

Vũ Khiêu được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt đầu năm 1996 và danh hiệu Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới năm 2000. Ông còn nhận Huân chương Độc lập hạng Nhất cùng nhiều phần thưởng khác. Các danh hiệu cho thấy sự ghi nhận của Nhà nước đối với một sự nghiệp nghiên cứu, tổ chức khoa học và hoạt động văn hóa kéo dài nhiều thập niên.

Nhưng chân dung một người sống hơn một thế kỷ không thể chỉ dựng bằng giải thưởng. Có hình ảnh người thầy trở lại quê hương Hành Thiện, dự sinh hoạt văn hóa, gặp người trẻ và quan tâm việc học ở địa phương. Có hình ảnh ông tiếp tục đọc, viết, gặp gỡ đồng nghiệp lúc tuổi đã cao. Những việc ấy nối thành một nếp sống: tri thức được tích lũy để tiếp tục làm việc, và việc làm lại buộc người ta tiếp tục học.

Thời gian của đời ông gần như đi qua cả thế kỷ XX và sang thế kỷ XXI. Ông biết Việt Nam dưới thời thuộc địa, trải nghiệm chiến tranh, sống qua ngày thống nhất, đổi mới và sự mở rộng giao lưu quốc tế. Mỗi thời kỳ có cách đặt câu hỏi khác. Một người giữ được năng lực làm việc lâu dài phải học cách nghe những câu hỏi mới, ngay cả khi vốn tri thức ban đầu được hình thành từ rất xa trước đó.

Trong sự nghiệp rộng như vậy, không tránh khỏi việc mỗi người đọc nhớ một Vũ Khiêu khác nhau. Có người biết ông qua những sách về cái đẹp. Có người nhớ công trình về Nguyễn Trãi hay Cao Bá Quát. Những nhà nghiên cứu xã hội học nhắc đến người phụ trách Ban Xã hội học thuở đầu. Người quan tâm Hà Nội gặp ông trong các công trình về Thăng Long. Người dân Hành Thiện nhận ra một người con của làng vẫn thường hướng về quê. Những hình ảnh ấy cùng thuộc về một đời người.

Đặng Vũ Khiêu qua đời ngày 30/9/2021 tại Hà Nội. Ông được an táng tại quê nhà Hành Thiện. Hành trình bắt đầu từ ngôi làng hiếu học rồi đi qua bao miền tri thức, cuối cùng trở về với đất quê. Nhưng những trang sách và công việc ông khởi xướng vẫn ở lại với người đọc, với các cơ quan nghiên cứu và những thế hệ học trò tiếp tục đặt câu hỏi.

8. Di sản còn nằm trong những câu hỏi chưa khép lại

Gọi Vũ Khiêu là “nhà văn hóa lớn” là một sự đánh giá về tầm vóc. Muốn hiểu cụ thể tầm vóc ấy, hãy nhìn những công việc ông đã theo đuổi: đọc lại tư tưởng người xưa, suy nghĩ về cái đẹp và đạo đức, tham gia tạo lập môi trường nghiên cứu xã hội học, tập hợp tri thức về văn hiến Thăng Long. Các việc ấy khác nhau về phương pháp, nhưng gặp nhau ở mối quan tâm đối với con người Việt Nam trong lịch sử và hiện tại.

Một di sản học thuật có ít nhất hai phần. Phần thứ nhất là những gì người đi trước đã viết và xây dựng. Phần thứ hai là khả năng những công trình ấy tiếp tục gợi nghiên cứu, trao đổi, chỉnh lý. Chúng ta có thể tìm trong sách Vũ Khiêu tri thức và tâm huyết của một thế hệ; đồng thời đọc thêm tư liệu mới, nêu những vấn đề ông chưa kịp giải quyết. Cách tiếp nối xứng đáng với một học giả là giữ cho hoạt động tìm hiểu không dừng lại.

Có lẽ điều đáng suy ngẫm nhất từ đời ông là sức lao động bền bỉ. Một người có thể sống lâu, nhưng không phải ai cũng duy trì được sự tò mò đối với thế giới. Vũ Khiêu đã đi qua nhiều tuổi đời mà vẫn hướng về những đề tài rộng lớn, từ làng quê, gia đình, đạo đức đến cả nghìn năm văn hiến của một đô thị. Ông cho thấy nghiên cứu văn hóa là công việc cần sự chăm chỉ từng ngày: đọc một văn bản, kiểm tra một chi tiết, viết lại một đoạn, lắng nghe một ý kiến khác.

Trong bộ sách Danh nhân họ Đặng Việt Nam xưa và nay, Đặng Vũ Khiêu xứng đáng có một vị trí riêng: người con của làng Hành Thiện đem vốn học quê nhà vào cuộc đối thoại với những ngành khoa học hiện đại; người được vinh danh Anh hùng Lao động nhưng trước hết đã lao động miệt mài trên từng trang sách; người tìm về quá khứ để góp thêm hiểu biết cho hiện tại.

Hơn một thế kỷ đời người cuối cùng cũng khép lại. Câu hỏi ông theo đuổi thì còn đó: điều gì làm nên sức sống của văn hóa Việt Nam, và mỗi thế hệ cần làm gì để tiếp nhận nó một cách sáng suốt? Khi câu hỏi ấy vẫn được đặt ra trong lớp học, thư viện, viện nghiên cứu và đời sống cộng đồng, công việc của Đặng Vũ Khiêu vẫn còn người tiếp tục.

Hà Nội, 28/9/2026
Đặng Vương Hưng
(Rút từ bộ sách "Danh nhân họ Đặng Việt Nam xưa và nay" đang tổ chức bản thảo. Kính mời các cao nhân trong và ngoài họ Đặng góp ý và bổ sung).