Đánh giá giá trị di tích Trại giam nữ tù binh Phú Tài để trở thành di tích quốc gia

Bảo tàng tỉnh Gia Lai tổ chức Hội thảo khoa học “Đánh giá giá trị Di tích Trại giam nữ tù binh Phú Tài”

Ngày 23.9, Bảo tàng tỉnh Gia Lai tổ chức Hội thảo khoa học “Đánh giá giá trị Di tích Trại giam nữ tù binh Phú Tài”. Đây là bước đi quan trọng nhằm bổ sung, hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích Trại giam nữ tù binh Phú Tài là di tích quốc gia.

Nơi giam giữ gần 1.000 nữ chiến sĩ cách mạng

Tại hội thảo, ông Bùi Tĩnh, Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai cho biết, Trại giam nữ tù binh Phú Tài là một di tích lịch sử gắn với cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước, được xây dựng và đưa vào hoạt động năm 1967 tại khu vực Phú Tài, trước đây thuộc xã Phước Long, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định, nay thuộc phường Quy Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai.

Trải qua quá trình tồn tại từ năm 1967 đến năm 1972, Trại giam nữ tù binh Phú Tài đã trở thành nơi ghi dấu một giai đoạn lịch sử đặc biệt. Gần 1.000 nữ chiến sĩ cách mạng bị giam giữ tại đây đã phải đối mặt với điều kiện sinh hoạt khắc nghiệt, nhiều hình thức đàn áp, tra tấn và cưỡng ép.

Nhưng cũng chính trong hoàn cảnh đó đã hình thành và phát triển những hoạt động đấu tranh có tổ chức, thể hiện rõ tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường và khả năng tổ chức của nữ tù binh.

Bản đồ khoanh vùng bảo vệ di tích Trại giam nữ tù binh Phú Tài

Đáng chú ý, ngày 19.8.1968, Đảng ủy Trại giam Phú Tài, mang biệt hiệu BK 1968, được thành lập. Dưới sự lãnh đạo của tổ chức Đảng, các nữ tù binh đã tổ chức nhiều hình thức đấu tranh trực diện, tuyệt thực, chống cưỡng ép chiêu hồi, chống đánh đập, đòi bảo đảm các điều kiện sinh hoạt và quyền lợi chính đáng của tù binh.

Từ năm 1968 đến năm 1972, chị em đã tiến hành gần 20 cuộc đấu tranh lớn nhỏ. Bên cạnh đó, hoạt động học tập văn hóa, văn nghệ, nữ công và chăm sóc sức khỏe cũng được tổ chức trong điều kiện bí mật, góp phần biến nhà tù thành nơi duy trì đời sống tinh thần và giáo dục lý tưởng cách mạng.

“Những nội dung trên cho thấy giá trị của Trại giam nữ tù binh Phú Tài không chỉ nằm ở việc đây là một địa điểm giam giữ tù binh trong chiến tranh, mà còn ở những sự kiện, con người và hoạt động đấu tranh diễn ra tại đây”, ông Bùi Tĩnh nhấn mạnh tại hội thảo.

Trại giam nữ tù binh Phú Tài được công nhận di tích cấp tỉnh năm 2002

Theo ông, di tích đóng góp một phương diện đặc biệt của lịch sử đấu tranh cách mạng: cuộc đấu tranh của phụ nữ Việt Nam trong hoàn cảnh lao tù, qua đó thể hiện tinh thần yêu nước, ý chí bất khuất, phẩm chất và bản lĩnh của những người nữ chiến sĩ cách mạng.

Cần làm rõ những giá trị nổi bật

Năm 2002, di tích này được UBND tỉnh Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai) xếp hạng di tích lịch sử với tên gọi “Nhà tù Phú Tài”. Tuy nhiên, trong quá trình nghiên cứu, đối chiếu tư liệu và nhân chứng, Bảo tàng tỉnh Gia Lai đề xuất tên gọi cho phù hợp hơn là: Trại giam nữ tù binh Phú Tài nhằm phản ánh đầy đủ tính chất chuyên biệt của trại giam này.

Theo hồ sơ, tổng diện tích khoanh vùng khu vực bảo vệ di tích Trại giam nữ tù binh Phú Tài là 6.208m2; trong đó, khu vực bảo vệ I là vùng có yếu tố gốc cấu thành di tích có diện tích 6.208m2, thuộc tờ bản đồ địa chính số 106, địa chỉ thuộc phường Quy Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai; còn khu vực bảo vệ II di tích Trại giam nữ tù binh Phú Tài này trùng khớp với khu vực bảo vệ I (hay không xác định khu vực bảo vệ II di tích).

Trại giam được xây dựng tại thôn Phú Tài, xã Phước Long, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định (nay thuộc phường Quy Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai). Bởi vậy trong quá trình hình thành, ban đầu trại có tên gọi là “Trại giam tù phiến cộng Quy Nhơn”, sau đổi thành “Trại giam tù binh Cộng sản Việt Nam - Phú Tài, Quy Nhơn”, thường gọi là Trại giam nữ tù binh Phú Tài - gọi tắt là Trại giam Phú Tài.

Hội thảo là bước đi quan trọng nhằm bổ sung, hoàn thiện hồ sơ khoa học đề nghị xếp hạng di tích Trại giam nữ tù binh Phú Tài là di tích quốc gia

Giám đốc Bảo tàng tỉnh Gia Lai cho hay, Trại giam nữ tù binh Phú Tài đã được xếp hạng là di tích lịch sử cấp tỉnh. Trong giai đoạn hiện nay, việc nghiên cứu Trại giam nữ tù binh Phú Tài được đặt ra ở yêu cầu cao hơn không chỉ xác định và khẳng định giá trị của một di tích cấp tỉnh, mà cần tiếp tục làm rõ những giá trị nổi bật, tính tiêu biểu và ý nghĩa của di tích trong phạm vi rộng hơn, làm cơ sở khoa học cho việc xây dựng hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia.

Vấn đề quan trọng cần được hội thảo tập trung trao đổi là làm rõ giá trị nổi bật và tính tiêu biểu của Trại giam nữ tù binh Phú Tài trong tương quan với hệ thống các di tích lịch sử cách mạng.

Những câu hỏi cần tiếp tục được nghiên cứu, trao đổi gồm: vị trí của Trại giam Phú Tài trong hệ thống các trại giam tù binh của chính quyền Sài Gòn; quy mô và phạm vi ảnh hưởng của trại; đặc điểm về đối tượng bị giam giữ; các tổ chức và phong trào đấu tranh của nữ tù binh; những sự kiện, nhân vật tiêu biểu; cũng như những giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và giáo dục có thể được xác lập từ hệ thống tư liệu hiện có.

Bên cạnh đó, cần đánh giá một cách khách quan về hiện trạng di tích. Theo hồ sơ khoa học, do chiến tranh đã qua hơn nửa thế kỷ và khu vực trại giam trước đây đã có nhiều thay đổi, hiện nay không còn lưu giữ các di vật, cổ vật hay hiện vật gốc trực tiếp liên quan đến trại giam.

Hiện nay di tích này chủ yếu còn lại địa điểm ghi dấu sự kiện, cùng hệ thống tư liệu, hình ảnh và ký ức nhân chứng được lưu giữ tại các cơ quan, đơn vị. Đây là vấn đề cần được các nhà khoa học trao đổi để làm rõ giá trị của di tích trên cơ sở sự kiện lịch sử, tính xác thực của tư liệu và ký ức nhân chứng, đồng thời xác định phương pháp bảo tồn và phát huy phù hợp.

Lãnh đạo Bảo tàng tỉnh Gia Lai đề nghị, Hội thảo cũng cần xem xét những tư liệu đã được bổ sung trong quá trình nghiên cứu, đặc biệt là hồi ký các nhân chứng, tư liệu do Ban liên lạc tù chính trị cung cấp, tài liệu lưu trữ, hồ sơ di tích trước đây và kết quả khảo sát thực địa.

Việc đối chiếu, xác minh và hệ thống hóa các nguồn tư liệu này có ý nghĩa quan trọng trong việc cùng có luận cứ khoa học cho hồ sơ đề nghị xếp hạng di tích quốc gia.

Di tích hiện là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng, nơi tổ chức các hoạt động tưởng niệm, về nguồn, sinh hoạt truyền thống và giáo dục lịch sử cho các thế hệ

Một căn cứ đáng chú ý khác là giá trị của di tích đã được ghi nhận và phát huy trong thực tiễn. Di tích hiện là địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cách mạng, nơi tổ chức các hoạt động tưởng niệm, về nguồn, sinh hoạt truyền thống và giáo dục lịch sử cho các thế hệ.

Đặc biệt, năm 2020, Tập thể nữ tù binh Trại giam Phú Tài được Chủ tịch nước phong tặng Danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân vì đã có thành tích đặc biệt xuất sắc trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, cứu nước. Những thông tin này cần được tiếp tục nghiên cứu, đánh giá trong mối liên hệ với giá trị lịch sử của di tích.

Từ những vấn đề nêu trên, Ban Tổ chức mong muốn Hội thảo tập trung trao đổi, phản biện và bổ sung ý kiến. Các ý kiến tại Hội thảo sẽ được Ban Tổ chức và bộ phận chuyên môn nghiêm túc tiếp thu, tổng hợp, phân loại và nghiên cứu.

Trên cơ sở đó, Bảo tàng tỉnh Gia Lai tiếp tục sưu tầm, đối chiếu, xác minh tư liệu; bổ sung những nội dung còn thiếu; chỉnh lý, hoàn thiện hồ sơ khoa học và các tài liệu liên quan, phục vụ việc trình cơ quan có thẩm quyền xem xét theo quy định.