Làng nghề Báo Đáp - gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống

Ông Nguyễn Đức Hưởng, người làm trống bỏi duy nhất hiện nay ở làng nghề Báo Đáp.

Làng Báo Đáp có lịch sử làm đèn lồng cả trăm năm nay, bắt nguồn từ những người thợ thủ công lành nghề truyền lại bí quyết qua nhiều thế hệ. Theo các bậc cao niên trong làng, ban đầu, nghề làm đèn chỉ đơn giản là để phục vụ nhu cầu sinh hoạt và các dịp lễ hội trong vùng. Nhưng với sự phát triển của xã hội, đèn lồng Báo Đáp dần khẳng định thương hiệu riêng nhờ sự khéo léo trong từng đường nét, cho mẫu mã đẹp, chất lượng sản phẩm tốt và đa dạng.

Vài tuần trước Trung thu, Báo Đáp đã nhộn nhịp không khí làng nghề. Khách xa đến đây sẽ cảm nhận được sự rộn rã, khẩn trương trong nhịp sản xuất từ các hộ dân hai bên con đường tỏa vào các xóm cho kịp đơn hàng đồ chơi Trung thu đang gần kề. Trao đổi với chúng tôi, ông Nguyễn Văn Bé cho biết, gia đình ông đến nay đã 5 đời làm đèn lồng Trung thu. Từ cụ nội truyền cho ông nội, rồi ông nội truyền cho cha và giờ đây, ông truyền cho con trai mình.

Gia đình ông Nguyễn Văn Bé đang hoàn tất các công đoạn cuối cùng trước khi xuất những lô đèn ông sao thành phẩm.

Ông chia sẻ, đèn ông sao làng Báo Đáp được làm hoàn toàn theo phương pháp thủ công, vật liệu làm đèn khá đơn giản gồm: tre, nứa, giấy bóng và xương cây đay làm cán. Bắt đầu từ tháng Giêng, người làng Báo Đáp đã đi mua tre nứa về ngâm để nan có đủ độ dẻo không bị gẫy khi uốn. Sau khi đã được chẻ ra thành từng nan người làng nghề bắt đầu uốn khung đèn rồi cột lại với nhau bằng dây kẽm, sau đó dán giấy bóng lên, cuối cùng là khâu trang trí cho sản phẩm.

Cán đèn ông sao được làm từ thân cây đay được chuốt kĩ.

Thành phẩm đèn ông sao Báo Đáp rực rỡ sắc màu.

Làm đèn ông sao không khó, quan trọng nhất là đòi hỏi người thợ cần tỉ mỉ, kĩ lưỡng trong từng công đoạn, từ vót nan, uốn tạo khung, dán giấy sao cho chắc chắn, không bị rách hay nhăn. Trẻ em tại làng nghề được cha mẹ hướng dẫn làm đèn từ khá sớm. Ông Bé tâm sự: “Tôi sinh ra và lớn lên đã gắn bó với nghề làm đèn. Ngay từ khi mới 5,6 tuổi, tôi đã phụ cha mẹ cắt giấy, dán giấy rồi tô màu cho đèn ông sao. Năm nay đã 70 tuổi, tôi truyền lại nghề cho con và dạy các cháu trong làng cách làm đèn.”

Trẻ em làng nghề Báo Đáp được tiếp xúc với nghề làm đèn ông sao từ khá sớm.

Làng nghề Báo Đáp có 7 thôn với khoảng 1.000 hộ thì có tới 300 gia đình làm đèn ông sao truyền thống. Đèn ông sao của làng nghề được chia làm nhiều loại: loại lớn có đường kính 50cm, loại vừa 40cm, loại nhỏ 30cm và loại to đại làm theo đơn đặt hàng của khách hàng. Đối với loại đèn to, người thợ chỉ làm được khoảng 30 - 40 chiếc/ngày, còn làm loại nhỏ thì một người có thể làm được 120 - 150 chiếc/ngày.

Mỗi năm nếu hộ nào làm nhiều thì xuất ra thị trường khoảng 15.000 - 20.000 chiếc đèn ông sao các loại; còn lại các hộ thường làm trung bình khoảng 5.000 - 8.000 chiếc đèn. Loại đèn ông sao cỡ lớn hiện có giá 6.000 đồng/chiếc, đèn ông sao loại trung 5.000 đồng/chiếc, đèn ông sao nhỏ 4.000 đồng/chiếc, sau khi trừ chi phí người làm nghề thu được từ 150.000 - 200.000 đồng/người/ngày.

Những chiếc đèn ông sao làng Báo Đáp được xuất đi nhiều địa phương trên cả nước.

Một sản phẩm thủ công khác khi nhắc tới làng Báo Đáp không thể bỏ qua, chính là trống bỏi. Nhiều người dân nơi đây vẫn luôn tự hào một thời nhờ những chiếc trống bỏi, đèn ông sao mà dân làng Báo Đáp qua được những năm tháng khó khăn. Tuy nhiên giờ đây, qua bao thăng trầm, nghề làm đèn ông sao vẫn tiếp tục phát triển. Thế nhưng, đối với nghề làm trống bỏi, cả làng Báo Đáp chỉ còn ông Nguyễn Đức Hưởng và gia đình vẫn giữ nghề.

Sinh năm 1960, ông Hưởng gắn bó với nghề làm trống bỏi từ khi mới 7 tuổi. Trống bỏi có kết cấu khá đơn giản, gồm các bộ phận: Cán, tang, mặt, khung, tay trống… Để âm thanh trống bỏi đạt chuẩn, người thợ cần tỉ mỉ, khéo léo trong khâu bọc mặt trống cho thật kín, nếu không giấy sẽ nhanh rách và phát ra tiếng kêu không đạt chuẩn.

Ông Hưởng làm tang trống từ đất sét.

Nhờ áp dụng khuôn nhựa vốn được dùng để sản xuất hoa lụa để đúc cán trống với số lượng lớn, mỗi mùa Trung thu, gia đình ông Hưởng có thể xuất ra thị trường hàng chục nghìn chiếc trống bỏi, cung ứng cho các đầu mối ở Ninh Bình, Hà Nội, thậm chí đã xuất khẩu sang các thị trường Nhật Bản, Hàn Quốc hay châu Âu. Tuy nhiên, nếu trừ tất cả chi phí, người làm trống bỏi cũng không lời lãi được bao nhiêu.

Ông Hưởng chia sẻ: “Nghề làm trống bỏi này chỉ là “lấy công làm lãi”. Mỗi chiếc trống trải qua nhiều công đoạn, đòi hỏi tỉ mỉ, cẩn thận nhưng bán buôn với giá 5.000 đồng, trừ chi phí tính ra chỉ lời được vài trăm đồng một chiếc. Có lẽ vì vậy mà nhiều hộ dân trong làng đã thôi làm nghề trống bỏi. Còn với tôi, tôi coi việc làm trống không chỉ là kế sinh nhai, mà còn góp phần giữ gìn một nét văn hóa mà cha ông để lại. Nhiều người xa quê tâm sự với tôi rằng, tiếng trống bỏi lúc quanh nhanh thì như tiếng dế “ri ri”, lúc quanh chậm thì như tiếng chão chuộc đêm mưa, gợi nhớ lại một thời tuổi thơ gắn bó với ruộng đồng quê hương …”.

Chiếc trống bỏi đơn giản nhưng đã gắn bó với tuổi thơ của nhiều thế hệ.

Giống như bao làng nghề khác, sản phẩm đồ chơi thủ công của làng nghề Báo Đáp cũng đối mặt với không ít khó khăn, thách thức. Các sản phẩm đèn lồng, đồ chơi ngoại nhập tràn vào thị trường với giá thành rẻ, trong khi sản phẩm thủ công tại làng nghề mất thời gian và công sức hơn. Trước thực trạng đó, người dân làng nghề đã đẩy mạnh đổi mới phương thức quảng bá, giới thiệu sản phẩm và cải tiến kỹ thuật. Cộng với đó, xu hướng sử dụng sản phẩm thân thiện với môi trường và sự quan tâm của cộng đồng, đặc biệt là người trẻ đối với các giá trị văn hóa truyền thống đã giúp các sản phẩm đồ chơi thủ công của Báo Đáp được thị trường ưa chuộng. Số hộ quay trở lại làm nghề có xu hướng tăng dần theo từng năm.

Niềm vui khi được cầm trên tay chiếc trống bỏi

Mùa Trung thu năm nay đang đến rất gần, người dân làng Báo Đáp vẫn hối hả làm việc cho kịp những đơn hàng đang tăng lên từng ngày. Đối với họ, làm nghề không chỉ để mưu sinh, mà còn để giữ gìn và nâng niu nghề truyền thống mà cha ông để lại. Từ những chiếc đèn ông sao rực rỡ sắc màu đến tiếng “tạch, tạch” vui tai của những chiếc trống bỏi, sản phẩm của người dân làng Báo Đáp đã đi qua bao mùa Trung thu, trở thành một phần ký ức tuổi thơ của nhiều thế hệ trẻ em, đồng thời góp phần gìn giữ và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống của mảnh đất Ninh Bình.