Đánh thức di sản Hoàng tộc Chăm ở Lâm Đồng

Bộ di sản có một không hai

Điểm tham quan Kho mở bộ sưu tập di sản văn hóa Hoàng tộc Chăm ở thôn Tịnh Mỹ, xã Hồng Thái, Lâm Đồng (xã Phan Thanh, huyện Bắc Bình, Bình Thuận cũ) tọa lạc ở vùng hữu ngạn sông Lũy, cách Quốc lộ I khoảng 300m, được nhiều đoàn du khách tìm đến.

Trên tầng lầu của căn nhà, những hiện vật được trưng bày trong các tủ kính. Tại đây, lưu giữ hơn 100 hiện vật nguyên gốc mang đậm giá trị lịch sử văn hóa của dân tộc Chăm và các sắc phong một số đời vua triều Nguyễn...

Vương miện của vua Pô Klong Mơ Nai.

Giá trị nhất là bộ vương miện của vua Pô Klong Mơ Nai vào đầu thế kỷ XVII và búi tóc của hoàng hậu bằng chất liệu vàng ròng nguyên chất, đường nét chạm khắc hoa văn rất độc đáo, cùng bộ trang phục của nhà vua, hoàng hậu, hoàng tử và công chúa với hoa văn cổ tinh xảo.

Với giá trị về văn hóa, lịch sử, di sản Hoàng tộc Chăm và đền thờ vua Pô Klong Mơ Nai đã được Bộ Văn hóa - Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích cấp quốc gia tại Quyết định số 43 vào ngày 7/1/1993.

Ông Ức Viết Vòng, Trưởng Ban quản lý Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm (thuộc Bảo tàng tỉnh Lâm Đồng) cho biết, đây là điểm tham quan thú vị, đáp ứng nhu cầu tìm hiểu, nghiên cứu về văn hóa lâu đời của đồng bào Chăm. "Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm sẽ xây dựng kết nối tour về Trung tâm Trưng bày hóa Chăm đến gia đình Hoàng tộc Chăm để tham quan Kho mở bộ sưu tập di sản và đến làng gốm cũng như là các đền tháp Chăm như là đền thờ Pô Anit, Pô Klong Mơ Nai để tạo thành tour khép kín trong chuyến tham quan và đặc biệt là các món ẩm thực của người Chăm để níu kéo chân khách", ông Vòng nói.

Còn ông Nguyễn Anh Khoa, Giám đốc Công ty du lịch Sao Mai – đơn vị nhiều lần đưa đoàn du khách đến tham quan ở đây, cho biết thêm: "Ngoài văn hóa Chăm ra tại khu trưng bày như thế này thì phải kết hợp một số điểm, trong đó có gốm Chăm Bình Đức và một số làng nghề truyền thống ở ngoài này kết hợp thành một chương trình tour hoàn chỉnh để đưa du khách về với di sản. Tuy nhiên, còn một số điểm trong lộ trình những tuyến điểm thì mình phải có điểm nghỉ ngơi, mua sắm, ăn uống thì nó mới tạo nên một chương trình hoàn chỉnh được".

Búi tóc của hoàng hậu.

Chung tay đánh thức di sản

Trong 2 năm (2023-2024), Bảo tàng tỉnh Bình Thuận cũ đã phối hợp cùng gia đình Hoàng tộc Chăm triển khai các nội dung như: tổ chức khảo sát, điều tra, thu thập thông tin, kiểm kê các danh mục hiện vật, cổ vật để triển khai xây dựng mô hình “Kho mở bộ sưu tập di sản văn hóa Hoàng tộc Chăm”.

Triển khai lắp đặt tủ trưng bày, hệ thống camera giám sát, hệ thống báo chống trộm, hệ thống làm lạnh và xử lý mối mọt để bảo quản hiện vật; lắp đặt bảng quét mã QR giới thiệu về Bộ sưu tập di sản văn hóa Hoàng tộc Chăm cho nhân dân và du khách tại gia đình Hoàng tộc.

Đồng thời, tạo điều kiện cho các thành viên trong gia đình Hoàng tộc Chăm được tham gia khóa đào tạo, tập huấn kỹ năng xây dựng mô hình và nghiệp vụ du lịch.

Để có hướng tiếp cận mới, thực sự phát huy giá trị, tháng 7/2024, Bảo tàng tỉnh Bình Thuận trước đây đã đưa vào hoạt động mô hình “Kho mở bộ sưu tập di sản văn hóa Hoàng tộc Chăm” kết nối với các hành trình du lịch di sản văn hóa Chăm tại địa phương.

Bà Lư Thái Tuyên, Phó Giám đốc Bảo tàng Lâm Đồng (trước đây là Bảo tàng Bình Thuận) cho biết, song song với việc đưa mô hình “Kho mở bộ sưu tập di sản văn hóa Hoàng tộc Chăm” kết nối với các hành trình du lịch di sản văn hóa Chăm tại địa phương, Bảo tàng Lâm Đồng cũng đã có hướng số hóa một số hiện vật mang tính độc bản, thẩm mỹ, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng trong bộ sưu tập di sản Hoàng tộc Chăm.

"Đối với hiện vật tại 'Kho mở bộ sưu tập Hoàng tộc Chăm', sau khi xây dựng mô hình đưa hiện vật ra trưng bày và kết nối phục vụ khách tham quan, thì gia đình có thống nhất để đơn vị phối hợp với Trường Đại học Phan Thiết triển khai thực hiện số hóa dự kiến 20 hiện vật tiêu biểu trong năm 2026", bà Tuyên cho biết thêm.

Những năm qua, ngành chức năng đã triển khai các hoạt động nhằm bảo tồn, phát huy giá trị bộ sưu tập nói trên, tuy nhiên, hiệu quả phát huy vẫn ở mức khiêm tốn, chưa tương xứng với giá trị của di sản. Bên cạnh đó, một số hiện vật chất liệu bằng vải như các bộ trang phục của vua Pô Klong Mơ Nai và hoàng hậu, công chúa… đang bị mai một nghiêm trọng.

Ông Võ Ngọc Hiệp, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Lâm Đồng (người thứ ba bên trái) thăm và chúc mừng Katê năm 2025 tại gia đình Hoàng tộc Chăm.

Đồng bộ trong bảo tồn và phát huy

Ông Lư Quốc Thiện, cháu của gia đình Hoàng tộc Chăm cho biết, gia đình ông đã giữ gìn các di vật truyền lại từ đời này sang đời khác một cách trân trọng. "Cái mong muốn của gia đình là được phối hợp cùng các đơn vị chức năng cũng như là chính quyền địa phương làm tốt công tác bảo vệ các hiện vật ở đây. Thứ 2 nữa là cùng các đơn vị chức năng có những cán bộ chuyên môn về đây để xử lý bảo quản những hiện vật mà nó đang bị mai một", ông Thiện bày tỏ.

Theo ông Võ Thành Huy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng, việc xây dựng mô hình “Kho mở bộ sưu tập di sản văn hóa Hoàng tộc Chăm” để phục vụ du lịch ngay tại gia đình Hoàng tộc chưa phải là giải pháp căn cơ, vì cơ sở hạ tầng ở đây chưa đáp ứng để phục vụ đoàn khách du lịch. "Hướng của Sở là mong muốn gia đình đưa bộ sưu tập này ra tại đền thờ Pô Klong Mơ Nai để giới thiệu, trưng bày tại đó, với điều kiện sở sẽ trùng tu cơ sở vật chất và xây dựng nhà trưng bày cho nó hợp lý, bảo đảm an ninh, an toàn. Nhưng mà trước mắt phải được sự đồng thuận về chủ trương của gia đình thì Sở mới triển khai được chuyện đó. Nếu đưa ra đó chúng ta sẽ làm được nhiều việc hơn", ông Võ Thành Huy cho biết.

Ông Võ Thành Huy, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Lâm Đồng kiểm tra hiện vật tại khu trưng bày của Hoàng tộc Chăm

Để việc bảo tồn, phát huy giá trị bộ sưu tập đang trưng bày tại gia đình Hoàng tộc Chăm phát huy hiệu quả, cần có sự phối hợp đồng bộ của chính quyền địa phương, các sở, ban ngành liên quan và gia đình hậu duệ Hoàng tộc Chăm. Từ đó, có những giải pháp cơ bản trước hiện trạng thực tế nhằm từng bước phát huy tại chỗ giá trị lịch sử văn hóa của bộ sưu tập và cả những giải pháp kinh tế khi đưa vào kết nối gắn với các hành trình du lịch di sản văn hóa Chăm tại địa phương.

Khu vực phía Đông tỉnh Lâm Đồng sở hữu nhiều di tích lịch sử văn hóa của dân tộc Chăm và là nơi có đông người Chăm sinh sống của tỉnh Lâm Đồng. Cùng với đền thờ Pô Klong Mơ Nai, ở đây còn có đền thờ Pô Anit, Trung tâm Trưng bày văn hóa Chăm, làng gốm Chăm Bình Đức và đặc biệt là tháp Pô Sah Inư…, nếu được đầu tư bài bản, “Kho mở bộ sưu tập di sản văn hóa Hoàng tộc Chăm” mở ra tiềm năng rất lớn để địa phương khai thác loại hình du lịch di sản văn hóa.

Đoàn Sĩ/VOV-TP.HCM