'Đánh thức' diện mạo vị Tiến sĩ xứ Nghệ 300 năm trước nhờ AI

Bức chân dung đặc biệt

Tại Lễ tạ Tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ vừa qua, họa sĩ Nguyễn Tô Cảnh đã trao tặng bức chân dung của ngài cho dòng họ Phạm. Tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ (1681-1758) vốn nổi danh là bậc tôi trung văn võ song toàn, một vị quan thanh liêm hết lòng vì dân, vì nước. Ngài cũng chính là người có công đưa giống sâm Thổ Hào quý giá về với quê hương Nghệ An. Bức chân dung không chỉ gây ấn tượng bởi tính thẩm mỹ mà còn bởi hành trình phục dựng đầy công phu với sự hỗ trợ của trí tuệ nhân tạo (AI).

Từ đường danh tướng - Tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ tại xóm Yên Sơn, xã Bích Hào. Ảnh: NVCC

Họa sĩ Nguyễn Tô Cảnh - người trực tiếp phục dựng bức chân dung, chia sẻ: “Do không còn tranh ảnh gốc, nhóm nghiên cứu chúng tôi đã sử dụng AI thực hiện tới 90% khối lượng công việc để tái tạo chân dung Tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ. Sau khi dùng các câu lệnh để dựng phong cách và hình dáng, nhóm đã trực tiếp gặp gỡ, quan sát nét mặt của con cháu đời thứ 7, 8, 9, 10 của dòng họ Phạm để chọn lọc những đặc điểm nhân dạng chung nhất. Nếu không có sự hỗ trợ của công nghệ trong công đoạn này thì các thành viên sẽ phải mất rất nhiều thời gian để tạo ra các bản phác thảo”.

Bức họa "Phạm Tướng Công" hiện lên với phong thái của một vị “Sĩ Nông” văn võ song toàn: Tay cầm củ sâm, bên mình đeo thanh đoản kiếm. Từng chi tiết từ dáng mày, đôi mắt đến khuôn miệng đều mang hơi thở huyết thống của hậu duệ.

Họa sĩ Nguyễn Tô Cảnh trao bức chân dung Tiến sĩ Phạm Kinh Vỹ cho đại diện dòng họ Phạm ở xã Bích Hào. Ảnh: Võ Khánh

Xúc động khi đón nhận bức tranh ý nghĩa từ họa sĩ Tô Cảnh, đại diện cho con cháu dòng họ Phạm, ông Phạm Doãn Hồng - Tộc trưởng chia sẻ: “Đây là lần đầu tiên chúng tôi có 1 bức chân dung rõ nét về tổ tiên, từ đó, phục vụ thờ cúng, thể hiện lòng biết ơn với thế hệ ông cha. Tôi ngưỡng mộ sự chỉn chu của đội ngũ thực hiện. Nhờ AI, việc chỉnh sửa theo nguyện vọng gia tộc diễn ra rất nhanh và chính xác. Nhìn vào bức chân dung, ai cũng thấy một phần hình bóng của mình trong đó”.

Việc ứng dụng AI trong sáng tác nghệ thuật nói chung và hội họa nói riêng đang ngày càng phổ biến. Nhà báo Phạm Thùy Vinh - Phó Chủ tịch Hội Văn học - Nghệ thuật tỉnh Nghệ An, Tổng Biên tập Tạp chí Sông Lam chia sẻ: “Cũng như những lĩnh vực khác trong cuộc sống, các nghệ sĩ đang dần quen với việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo vào quá trình sáng tác. Với hội họa, công đoạn ứng dụng thường được các họa sĩ trẻ triển khai ở khâu phác thảo. Đặc biệt, AI gần như đã trở thành công cụ không thể thiếu trong những tác phẩm có tính phục dựng, phục vụ nghiên cứu như chân dung các danh nhân, nhân vật lịch sử… Tôi tin rằng, nếu được sử dụng một cách khéo léo với sự nghiên cứu kỹ lưỡng, tâm huyết, những tác phẩm đó sẽ đạt chất lượng cao cả về thẩm mỹ và ý nghĩa”.

Con cháu dòng họ Phạm dâng hương tưởng nhớ tiền nhân Phạm Kinh Vỹ. Ảnh: Võ Khánh

Chắp cánh cho giá trị lịch sử

Trải qua 300 năm, giống sâm Thổ Hào dần mai một trên những cánh đồng Lơi và tưởng như đã tuyệt chủng trên mảnh đất Bích Hào nay. Theo dấu lịch sử, anh Hoàng Văn Kiểm - một cử nhân lịch sử đã tình cờ phát hiện ra giống sâm quý trong quá trình biên soạn cuốn Lịch sử Đảng bộ xã Thanh Giang. Từ 2 quả sâm khô, anh Kiểm đã ươm lên 3 cây sâm và bắt đầu "ăn cùng sâm, ngủ cùng sâm" để khôi phục lại di sản “Tiến Vua”. Cùng với tâm huyết của những người nông dân trong Hợp tác xã Sâm Thổ Hào, cây sâm được hồi sinh và phát triển mạnh mẽ, trở thành một sản vật di sản có giá trị cao.

Anh Hoàng Văn Kiểm là người có công lớn trong hồi sinh giống sâm Thổ Hào. Ảnh: NVCC

Khi sản vật được nhân giống thành công, Tiến sĩ Nguyễn Hải Minh - Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển sâm Thổ Hào đã ứng dụng AI vào những dự án khác liên quan đến sâm Thổ Hào. “Công ty tôi đang áp dụng mô hình “kiềng 3 chân” trong phát triển sản phẩm thảo dược từ cây sâm Thổ Hào. Cụ thể, chúng tôi dựa vào tri thức y học cổ truyền của xứ Nghệ (tức phần dữ liệu lịch sử - văn hóa), kết hợp với nghiên cứu khoa học hiện đại (từ công nghệ nano trong sản xuất đến hoạt động thử nghiệm lâm sàng) và AI (phần công nghệ) để tối ưu từng khâu trong quy trình. Song song với đó, chúng tôi cũng hợp tác chặt chẽ với các chuyên gia ở các trường đại học địa phương nhằm kiểm chứng hiệu quả và phổ biến kiến thức để tạo ra thế hệ chuyên sâu về sâm Thổ Hào. Kết quả thu được là một sản phẩm thảo dược “made in Nghệ An” mang bản sắc riêng, đáp ứng tốt nhu cầu thị trường trong cả nước” - anh Minh chia sẻ.

Đặc biệt hơn, những người nông dân, doanh nhân còn cùng nhau lập ra bản "Quy phạm sâm Thổ Hào". Họ coi mình là những người giữ gìn di sản với 3 giá trị cốt lõi: Tín - Hiếu - Nghĩa. "Tín" với khách hàng, "Hiếu" với tổ tiên đã để lại giống quý, và "Nghĩa" với mảnh đất quê hương.

Các sản phẩm từ sâm Thổ Hào sử dụng AI để tối ưu quy trình thực hiện. Ảnh: NVCC

Một sản phẩm sử dụng trí tuệ nhân tạo khác liên quan đến hành trình khôi phục di sản Hào Sâm là seri phim mang tên "Hào Sâm Huyền Kỳ". Bộ phim được chuyển thể từ tiểu thuyết lịch sử cùng tên do Tiến sĩ Nguyễn Hải Minh viết, dựa trên những tư liệu lịch sử liên quan đến sâm Thổ Hào. Tương truyền, trong một lần thân chinh cầm quân trừ phản nghịch nơi biên viễn, giữa lúc quân sĩ mệt mỏi, Tướng công Phạm Kinh Vỹ được “thần” báo mộng về một loài sâm quý ngay trong rừng.

Quả nhiên, loài sâm này giúp quân sĩ nhanh chóng hồi phục sinh lực, giúp ông lập được đại công. Khi cáo quan về hưu, rời chốn kinh kỳ để trở về quê nhà Thổ Hào (nay là xã Bích Hào), Tướng công Phạm Kinh Vỹ mang theo giống của loại sâm quý làm quà tri ân cho mảnh đất chôn rau cắt rốn. Từ đây, loài sâm ấy bén rễ, trở thành vật phẩm "tiến vua" và được ghi danh trang trọng trong các bộ sử liệu quý giá. Tạo hình nhân vật được nghiên cứu phù hợp với giai đoạn lịch sử, tình huống diễn ra trong bối cảnh sống động, đầy cảm xúc khiến việc tiếp cận tư liệu lịch sử trở nên gần gũi, dễ hiểu.

Một cảnh trong loạt seri phim mang tên "Hào Sâm Huyền Kỳ". Ảnh chụp màn hình.

Không chỉ tiếp cận các sản phẩm của sâm Thổ Hào mà còn được dõi theo câu chuyện về loài sâm quý qua những thước phim, chị Võ Thị Hà - đại diện cầu nối Quỹ Đầu tư tác động Impact Investment Exchange (IIX) tại Nghệ An chia sẻ: “Dưới sự dẫn dắt của mô hình kinh doanh tạo tác động xã hội Hào Sâm Đại Việt, cây sâm Thổ Hào đang được khôi phục mạnh mẽ. Cùng với đó, những giá trị lịch sử xung quanh sản phẩm này cũng đang được đánh thức theo hướng tiếp cận rất sáng tạo, mới mẻ nhờ công nghệ. Tôi tin điều này khiến thế hệ trẻ cũng như tôi hứng thú hơn, đến gần với di sản của thế hệ cha ông hơn. Chúng tôi tin rằng, phát triển bền vững chính là cách tốt nhất để tri ân tổ tiên, để Nghệ An, những di sản truyền đời tiếp tục được trao truyền, gìn giữ dưới những hình thái mới”.