Đánh thức lợi thế bản địa: Mở hướng sinh kế, tạo giá trị cao để giảm nghèo bền vững
Mục tiêu của giảm nghèo không chỉ đơn thuần là việc hỗ trợ người dân có thêm thu nhập trước mắt, mà hơn hết cần phải giúp họ đủ năng lực duy trì sản xuất, chủ động tạo sinh kế và vươn lên thoát nghèo.

Tạo động lực phát triển sinh kế cho người dân. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Chia sẻ tại Tọa đàm “Phát triển xanh, giảm nghèo bền vững: Chọn đúng sinh kế, mở đúng thị trường,” vừa được Báo Điện tử VietnamPlus tổ chức, ông Phạm Hồng Đào - Phó Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình Mục tiêu Quốc gia, nhấn mạnh khai thác lợi thế về điều kiện sinh thái, sản vật đặc trưng, nghề truyền thống và bản sắc văn hóa là hướng đi giàu tiềm năng để phát triển sinh kế vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi.
Tuy nhiên, để biến tiềm năng thành thu nhập thực chất, ông Phạm Hồng Đào lưu ý, cần tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị, nâng cao chất lượng sản phẩm và kết nối thị trường, giúp người nghèo không chỉ có việc làm mà còn chủ động tạo dựng sinh kế ổn định, vươn lên thoát nghèo bền vững.
Phát huy lợi thế, mở hướng sinh kế đa dạng
- Thưa ông, qua thực tiễn triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia, đâu là những tiềm năng, lợi thế có thể khai thác để đa dạng hóa sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi?
Ông Phạm Hồng Đào: Trong giai đoạn 2021-2025, thông qua các dự án hỗ trợ sinh kế, phát triển sản xuất trong lĩnh vực nông nghiệp thuộc Chương trình mục tiêu quốc gia giảm nghèo bền vững, chúng ta đã góp phần nâng cao đời sống, thu nhập cho trên 200.000 hộ nghèo, cận nghèo và hộ mới thoát nghèo; triển khai trên 10.000 mô hình, dự án giảm nghèo.
Đáng chú ý, phương thức sản xuất từng bước chuyển từ đơn lẻ sang liên kết theo chuỗi giá trị, đồng thời tăng cường ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất. Kết quả này có được nhờ sự quan tâm đầu tư nguồn lực của Đảng, Nhà nước và hệ thống cơ chế, chính sách tương đối đầy đủ, tạo điều kiện để các địa phương khai thác tiềm năng, lợi thế sẵn có.

Ông Phạm Hồng Đào - Phó Chánh Văn phòng Điều phối Trung ương Chương trình Mục tiêu Quốc gia. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)
Thực tế, vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi có nhiều tiềm năng để phát triển sinh kế. Trước hết là nông, lâm nghiệp, trong đó có thể kết hợp trồng rừng với phát triển cây nguyên liệu dưới tán rừng.
Bên cạnh đó, các địa phương có thể khai thác giá trị văn hóa, bản sắc của đồng bào dân tộc thiểu số để phát triển du lịch cộng đồng, du lịch sinh thái, làng nghề truyền thống gắn với sản phẩm OCOP.
Đối với những khu vực vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo có điều kiện giao thương với các quốc gia láng giềng, việc phát triển logistics và các hoạt động kinh tế gắn với giao thương cũng mở ra những hướng sinh kế mới.
Vấn đề quan trọng là phải lựa chọn được mô hình phù hợp với điều kiện từng địa phương, biến lợi thế về tài nguyên, văn hóa và sản vật bản địa thành sản phẩm có giá trị kinh tế, tạo nguồn thu ổn định cho người dân.

Giúp người dân vươn lên thoát nghèo bền vững. (Hình ảnh minh họa. Ảnh: Minh Sơn/Vietnam+)
Đưa người nghèo tham gia vào chuỗi giá trị
- Phát triển sản phẩm OCOP gắn với du lịch và thị trường đang mở ra nhiều cơ hội cho kinh tế nông thôn. Vậy làm thế nào để hộ nghèo, hộ cận nghèo, phụ nữ, thanh niên và đồng bào dân tộc thiểu số thực sự tham gia, hưởng lợi từ các chuỗi giá trị này, thay vì chỉ tập trung lợi ích ở những cơ sở có tiềm lực?
Ông Phạm Hồng Đào: Hộ nghèo, hộ cận nghèo và hộ mới thoát nghèo là những đối tượng còn nhiều khó khăn. Trước hết, nhận thức và năng lực tổ chức sản xuất của một bộ phận người dân cần được trang bị thêm. Bên cạnh đó, nguồn lực để phát triển sinh kế cũng còn hạn chế và cần được hỗ trợ.
Vì vậy, khi thiết kế các dự án liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, phải có cơ chế bảo đảm người dân thuộc diện hộ nghèo, hộ cận nghèo và hộ mới thoát nghèo được tham gia thực chất, tránh tình trạng chỉ những doanh nghiệp hoặc người dân có điều kiện mới tiếp cận được chính sách hỗ trợ.
Khi thiết kế các dự án liên kết sản xuất theo chuỗi giá trị, phải có cơ chế bảo đảm người nghèo được tham gia thực chất.
Các quy định trước đây tại Nghị định số 38/2023/NĐ-CP về sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 27/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định cơ chế quản lý, tổ chức thực hiện các chương trình mục tiêu quốc gia, đã đặt ra yêu cầu về tỷ lệ hộ nghèo, hộ cận nghèo tham gia dự án, tối thiểu 50% và ưu tiên những dự án có trên 70% số hộ tham gia thuộc nhóm đối tượng này.
Đồng thời, cơ chế hỗ trợ vốn cho các hộ nghèo, cận nghèo cũng quy định rõ trường hợp hỗ trợ trực tiếp, hỗ trợ có điều kiện, mức đối ứng thế nào, dự án nào cần đối ứng, cũng như những điều kiện cụ thể đối với từng loại dự án.
Như vậy, các quy định đã có đầy đủ và tương đối chặt chẽ. Vấn đề mấu chốt đặt ra không phải quy định có hay không có, mà quan trọng hơn là cách triển khai, tổ chức thực hiện. Quan trọng hơn, các dự án phải được triển khai công khai, minh bạch, bảo đảm đúng đối tượng, để hộ nghèo, hộ cận nghèo và hộ mới thoát nghèo có cơ hội tham gia và được hưởng lợi từ chuỗi giá trị.

Đưa người nghèo tham gia vào chuỗi giá trị thực chất. (Ảnh: PV/Vietnam+)
- Trong quá trình triển khai các mô hình hỗ trợ phát triển sản xuất, theo ông, cần đổi mới cách thiết kế và tổ chức thực hiện mô hình như thế nào để ngay từ đầu đã tính đến phương án tái đầu tư, duy trì nguồn nguyên liệu, tổ chức sản xuất, đầu ra và khả năng tự chủ tài chính của người dân?
Ông Phạm Hồng Đào: Nghị định số 387/2026/NĐ-CP của Chính phủ về thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển văn hóa - xã hội, nông thôn, dân tộc và miền núi giai đoạn 2026 - 2035, đã quy định các hình thức hỗ trợ phát triển sản xuất, gồm dự án liên kết theo chuỗi giá trị, dự án hỗ trợ phát triển sản xuất cộng đồng, dự án theo nhiệm vụ và dự án đặc thù.
Khi lựa chọn và phê duyệt dự án, cơ quan có thẩm quyền phải xem xét toàn diện các yếu tố: Điều kiện tham gia, mục tiêu dự án, phương thức hỗ trợ nguồn lực, phương án xử lý tài sản hình thành sau sản xuất và tính ổn định của mô hình. Đặc biệt, phải tính toán ngay từ đầu các điều kiện đầu vào, tổ chức sản xuất, sự tham gia của doanh nghiệp, quá trình tiêu thụ sản phẩm và khả năng tiếp tục duy trì hoạt động của người dân sau khi dự án kết thúc.
Đầu ra ổn định thì sau khi kết thúc dự án, người dân vẫn tiếp tục sản xuất và đảm bảo được tính bền vững.
Tôi lấy ví dụ dự án trồng chuối ở Lào Cai, khi thiết kế dự án, chúng tôi phải xem xét việc người dân được hỗ trợ những gì từ dự án. Đi kèm với đó là phải có doanh nghiệp tham gia bao tiêu sản phẩm. Đầu ra ổn định thì sau khi kết thúc dự án, người dân vẫn tiếp tục sản xuất. Có như vậy mới đảm bảo được tính bền vững.
Có thể nói, các quy định và cơ chế hỗ trợ cơ bản đã có. Điều quan trọng là tổ chức thực hiện đúng quy định, công khai, minh bạch và lựa chọn đúng mô hình, đúng đối tượng, bảo đảm hiệu quả thực chất.

Giúp người dân vươn lên thoát nghèo bền vững. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)
Nâng cao năng lực người dân, bảo đảm sinh kế thích ứng rủi ro
- Đối với những mô hình sinh kế phụ thuộc nhiều vào điều kiện tự nhiên, biến đổi khí hậu có thể làm gia tăng nguy cơ mất mùa, gián đoạn sản xuất và suy giảm thu nhập. Vậy theo ông, cơ chế bảo hiểm nông nghiệp cần được triển khai như thế nào để hỗ trợ người dân vùng khó khăn giảm thiểu rủi ro?
Ông Phạm Hồng Đào: Bảo hiểm thực chất là cơ chế chia sẻ rủi ro. Trong quá trình triển khai các dự án, chúng ta đã tính đến phương án xử lý rủi ro, trong đó có việc bố trí quỹ dự phòng để giải quyết những vấn đề phát sinh.
Nghị định số 387/2026/NĐ-CP cũng có các quy định về bảo hiểm nông nghiệp trong triển khai chương trình giảm nghèo và các dự án phát triển sinh kế. Các nội dung có thể thực hiện gồm điều tra, khảo sát nhu cầu; lựa chọn sản phẩm bảo hiểm; tư vấn, xây dựng thị trường số, thúc đẩy chuyển đổi số và kết nối người tham gia bảo hiểm với doanh nghiệp bảo hiểm.
Tuy nhiên, để chính sách thực sự phát huy hiệu quả, cán bộ cơ sở cần tăng cường tuyên truyền, hướng dẫn để người dân hiểu rõ các quy định, đối chiếu với điều kiện thực tế và lựa chọn hình thức bảo hiểm phù hợp. Qua đó, người dân có thêm công cụ phòng ngừa, giảm thiểu rủi ro trong sản xuất.

Ông Phạm Hồng Đào cho rằng cần đổi mới phương thức đào tạo theo hướng cầm tay chỉ việc, tăng thời lượng thực hành thay vì chỉ truyền đạt lý thuyết một chiều. (Ảnh: PV/Vietnam+)
- Vậy nếu lựa chọn các nhóm giải pháp ưu tiên để nâng cao hiệu quả các mô hình hỗ trợ phát triển, đa dạng hóa sinh kế và giảm nghèo bền vững tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, ông sẽ nhấn mạnh những vấn đề gì?
Ông Phạm Hồng Đào: Theo tôi, trước hết phải nâng cao năng lực của người dân, bởi chính họ mới là chủ thể quyết định việc thoát nghèo. Trong đó, Nhà nước và các chương trình chỉ đóng vai trò hỗ trợ, tạo điều kiện để người dân phát huy ý chí, năng lực vươn lên thoát nghèo bền vững.
Nếu đặt con người ở vị trí trung tâm chính sách như thế thì khi thiết kế các chính sách cũng sẽ đảm bảo thực chất. Đồng thời, chúng ta cũng cần đổi mới phương thức đào tạo theo hướng cầm tay chỉ việc, tăng thời lượng thực hành thay vì chỉ truyền đạt lý thuyết một chiều. Qua đó, giúp người dân có đủ kiến thức, kỹ năng để tổ chức sản xuất và chủ động phát triển sinh kế.
Mỗi mô hình giảm nghèo phải thực sự tạo được sinh kế, giúp người dân có khả năng tiếp tục sản xuất, duy trì thu nhập và từng bước vươn lên bằng chính nội lực của mình.
Thứ hai là phát triển các mô hình sinh kế thích ứng với biến đổi khí hậu, có khả năng chống chịu rủi ro, bảo đảm thu nhập ổn định và lâu dài. Đây là điều kiện quan trọng để người dân không chỉ thoát nghèo mà còn cải thiện các chiều thiếu hụt trong đời sống.
Nhóm giải pháp thứ ba là hoàn thiện cơ chế tài chính và giám sát. Cần có nguồn lực hỗ trợ phù hợp, đồng thời kiểm soát chặt chẽ việc sử dụng kinh phí, bảo đảm đúng mục đích và đối tượng.
Việc đánh giá các mô hình cũng phải được thực hiện toàn diện, không chỉ xem xét mức độ cải thiện thu nhập mà còn đánh giá khả năng duy trì sinh kế sau khi kết thúc hỗ trợ, tác động đến môi trường và mức độ hài lòng của người dân.
Đối với những mô hình hiệu quả, cần nghiên cứu nhân rộng nhưng không áp dụng máy móc giữa các địa phương. Vì thế, phải đánh giá điều kiện tiếp nhận, khả năng đối ứng và năng lực tổ chức thực hiện của từng địa bàn, từ đó lựa chọn phương thức chuyển giao phù hợp.
Mục tiêu cuối cùng là mỗi mô hình giảm nghèo phải thực sự tạo được sinh kế, giúp người dân có khả năng tiếp tục sản xuất, duy trì thu nhập và từng bước vươn lên bằng chính nội lực của mình.
Trân trọng cảm ơn ông!./.

Mỗi mô hình giảm nghèo cần tạo được sinh kế bền vững. (Ảnh: PV/Vietnam+)
