Đánh thức lợi thế biên giới, kiến tạo động lực phát triển Cao Bằng (Bài cuối)
Bài cuối: Để lợi thế biên giới trở thành sinh kế
Hội thảo khoa học quốc tế ngày 9/11/2026 đặt vấn đề kết nối thương mại xuyên biên giới với phát triển bền vững và sinh kế. Từ góc nhìn ấy, câu chuyện kinh tế cửa khẩu cần được tiếp nối bằng câu hỏi: người dân tham gia các hoạt động sản xuất, dịch vụ và thị trường như thế nào? Những số liệu sản xuất, tiêu thụ ở xã Nam Quang là một ví dụ về cách theo dõi hoạt động kinh tế tại chỗ, nhưng không tự chứng minh thu nhập của hộ dân tăng lên hoặc kết quả ấy do thương mại biên giới tạo ra.
Sinh kế không chỉ nằm ở cửa khẩu
Theo số liệu công bố, hoạt động của các doanh nghiệp trong khu kinh tế cửa khẩu đã tạo việc làm cho khoảng 500 lao động địa phương. Đây là đóng góp cụ thể, đồng thời gợi mở hướng theo dõi sâu hơn về thu nhập, kỹ năng nghề và khả năng duy trì việc làm để người dân tham gia ngày càng nhiều vào các hoạt động kinh tế mới.
Theo thông tin công bố về xã Nam Quang, sản lượng kén tằm đạt 1.820 kg với giá trị sản phẩm khoảng 382,2 triệu đồng; gạo Đoàn Kết đã được thu mua 45 tấn trong kế hoạch 60 tấn. Những số liệu này mô tả sản xuất và tiêu thụ tại một địa bàn cụ thể, không phải doanh thu thuần hay thu nhập của từng hộ. Muốn đánh giá hiệu quả sinh kế còn phải biết chi phí đầu vào, số hộ tham gia, giá bán thực nhận và tính ổn định của đầu ra. Cũng chưa có cơ sở quy kết các kết quả đó trực tiếp cho hoạt động thương mại xuyên biên giới.

Xã Nam Quang ra mắt Tổ hội nghề nghiệp trồng dâu nuôi tằm.
Với từng chương trình hỗ trợ sinh kế, cần theo dõi không chỉ số người tham gia mà cả kết quả sau một hoặc hai chu kỳ sản xuất: sản phẩm bán cho ai, giá và chi phí thay đổi thế nào, thu nhập có ổn định không. Một khóa học nghề được tổ chức không đồng nghĩa người học đã có việc; một hợp đồng bao tiêu được ký không bảo đảm đầu ra nếu tiêu chuẩn và trách nhiệm của các bên chưa rõ. Đo lường theo kết quả giúp nguồn lực hỗ trợ đến đúng nhu cầu.
Ở khu vực có hàng hóa qua lại, có thể phát triển kỹ năng giao nhận, vận tải, thương mại và dịch vụ. Tại vùng sản xuất, ưu tiên là chất lượng sản phẩm, khả năng bảo quản và liên kết tiêu thụ. Nơi có cảnh quan, di sản và bản sắc văn hóa phù hợp có thể phát triển dịch vụ du lịch, nhưng phải có khách hàng và sự tham gia thực chất của cộng đồng.
Các thảo luận tại hội thảo về kiểm soát chất lượng và an toàn thực phẩm trong chuỗi cung ứng nông sản, cũng như đề xuất truy xuất nguồn gốc hai chiều, gợi ra yêu cầu cụ thể cho sản xuất tại chỗ: muốn bán hàng ổn định phải đáp ứng tiêu chuẩn của thị trường và có hợp đồng, tổ chức thu mua phù hợp. Những yêu cầu này có thể vận dụng khi nghiên cứu sản phẩm Cao Bằng, nhưng chưa phải bằng chứng rằng các hộ sản xuất tại Nam Quang đã tham gia chuỗi xuất khẩu xuyên biên giới.
Sản xuất có đầu ra, đào tạo có việc làm
Một vùng sản xuất không thể chỉ dựa vào thông tin rằng thị trường Trung Quốc rộng lớn để mở rộng diện tích cây trồng. Từ câu chuyện dâu tằm và gạo tại Nam Quang, câu hỏi tiếp theo là ai mua, tiêu chuẩn nào được áp dụng, giá cả biến động ra sao và người sản xuất có khả năng thương lượng thế nào. Hợp tác với đối tác Quảng Tây về nông sản chỉ bền vững khi doanh nghiệp, hợp tác xã và người sản xuất xác lập được quan hệ kinh tế rõ ràng, phù hợp pháp luật.

Các nhà đầu tư nước ngoài tham quan gian trưng bày, giới thiệu sản phẩm, hàng hóa và dịch vụ phục vụ thương mại xuyên biên giới, xuất khẩu.
Đào tạo nghề cũng cần đi từ vị trí việc làm cụ thể. Một kho lạnh cần kỹ thuật vận hành và an toàn; doanh nghiệp vận tải cần lái xe, điều phối; cơ sở du lịch cần nhân lực phục vụ và kỹ năng ngoại ngữ. Đào tạo theo phong trào, không có nhu cầu tuyển dụng, khó mang lại thu nhập bền vững.
Người lao động có quyền lựa chọn nơi làm việc và cư trú theo pháp luật. Phát triển vùng biên giới không nhằm ngăn cản di chuyển lao động, mà tạo thêm cơ hội sinh kế tại chỗ, nâng cao chất lượng giáo dục, y tế, giao thông và dịch vụ thiết yếu để những người mong muốn gắn bó với địa phương có điều kiện ổn định cuộc sống.
Du lịch và văn hóa: giá trị phải trở về cộng đồng
Khu cảnh quan thác Bản Giốc - Đức Thiên và Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Non nước Cao Bằng mở ra khả năng kết nối du lịch với nông sản, sản phẩm thủ công và dịch vụ cộng đồng. Nhưng một gian hàng có sản phẩm trưng bày chưa phải một kênh phân phối có doanh thu ổn định. Cần quan tâm người mua là ai, mua vào thời điểm nào, có đặt hàng trở lại không và doanh nghiệp lữ hành, cơ sở lưu trú, điểm bán có thể phối hợp tiêu thụ theo cách nào. Giá trị du lịch đối với cộng đồng phải được xem xét qua việc làm, thu nhập và khả năng tham gia thực chất của người dân, bên cạnh số lượt khách.

Các doanh nghiệp giới thiệu sản phẩm, tìm kiếm đối tác và cơ hội hợp tác đầu tư.
Theo thông tin công bố đến tháng 9/2026, Cao Bằng có 188 sản phẩm OCOP, trong đó 168 sản phẩm thuộc nhóm thực phẩm. Số lượng sản phẩm được công nhận cho thấy quy mô danh mục theo chương trình, không phản ánh trực tiếp sản lượng bán, doanh thu hoặc năng lực xuất khẩu. Để sản phẩm tham gia chuỗi tiêu thụ gắn với du lịch và thị trường rộng hơn, cần đánh giá khả năng cung ứng thường xuyên, tiêu chuẩn chất lượng, bao bì, bảo quản, giá bán và kênh phân phối thực tế.
Du lịch cộng đồng cần bảo đảm vai trò chủ thể của người dân trong gìn giữ văn hóa, tổ chức dịch vụ và phân chia lợi ích. Mở rộng lượng khách phải đi cùng năng lực bảo vệ cảnh quan, quản lý chất thải và tôn trọng tập quán. Bản sắc văn hóa không phải nguồn lực có thể khai thác không giới hạn; chính cộng đồng phải có tiếng nói trong cách giới thiệu và sử dụng những giá trị ấy.
Kinh tế và nhiệm vụ bảo vệ biên giới
Phát triển kinh tế - xã hội vùng biên giới gắn với yêu cầu củng cố quốc phòng, an ninh, quản lý và bảo vệ chủ quyền lãnh thổ. Điều kiện sống, hạ tầng thiết yếu và cơ hội sinh kế của cư dân biên giới là những vấn đề cần được quan tâm đồng thời với nhiệm vụ bảo vệ biên giới. Tuy nhiên, không thể từ một vài chỉ tiêu kinh tế mà kết luận trực tiếp về mức độ cải thiện an ninh, quốc phòng.
Tuy nhiên, doanh nghiệp không thay thế Nhà nước và các lực lượng chuyên trách trong nhiệm vụ quốc phòng, an ninh. Mở rộng thương mại cũng đòi hỏi quản lý chặt chẽ xuất nhập cảnh, hàng hóa, phòng chống buôn lậu, gian lận thương mại và những hành vi vi phạm pháp luật. Phát triển kinh tế và bảo vệ biên giới cần được tổ chức đồng thời, không lấy mục tiêu này để giản lược trách nhiệm đối với mục tiêu kia.

Hội thảo khoa học quốc tế “Phát triển kinh tế và thương mại xuyên biên giới” mở ra không gian hợp tác và phát triển bền vững cho tỉnh Cao Bằng.
Hợp tác hữu nghị với các địa phương Quảng Tây có thể mở thêm thị trường, dịch vụ và giao lưu nhân dân. Những hoạt động ấy phải dựa trên lợi ích hợp pháp của hai bên, tôn trọng pháp luật mỗi nước và các thỏa thuận có liên quan. Một môi trường biên giới ổn định, tin cậy cũng là điều kiện để doanh nghiệp yên tâm đầu tư lâu dài.
Thước đo cuối cùng
Từ giao thương cửa khẩu, hợp tác quốc tế, hạ tầng đến đầu tư và sinh kế, điều kết nối 5 bài là chất lượng phát triển. Tốc độ tăng trưởng GRDP có ý nghĩa quan trọng, song sức bền của nền kinh tế còn thể hiện ở năng suất lao động, năng lực sản xuất, sức cạnh tranh của doanh nghiệp, chất lượng việc làm, thu nhập người dân và khả năng bảo tồn tài nguyên, văn hóa.
Cao Bằng có thể đi nhanh hơn bằng những động lực phù hợp với điều kiện riêng: dịch vụ cửa khẩu và logistics, hạ tầng kết nối, sản xuất và chế biến có thị trường, du lịch di sản gắn với cộng đồng, cùng nguồn nhân lực và thể chế thực thi hiệu quả. Mục tiêu không chỉ là tăng quy mô kinh tế trong một năm, mà là tạo dựng năng lực tăng trưởng cho nhiều năm tới; để cơ hội từ biên giới trở thành việc làm, thu nhập và chất lượng sống tốt hơn, trong môi trường hòa bình, hữu nghị và an toàn.
Sự phát triển bền vững còn đòi hỏi quan tâm tới những nơi khó khăn hơn: giáo dục, y tế, hạ tầng số và cơ hội học nghề ở các xã biên giới. Tăng trưởng có ý nghĩa sâu sắc khi thành quả đến được với nhiều cộng đồng, đồng thời góp phần củng cố nền tảng kinh tế - xã hội cho nhiệm vụ bảo vệ biên giới.


