Đánh thức sức mạnh văn hóa Việt Nam - Bài cuối: Đưa công nghiệp văn hóa thành động lực kinh tế

Với mục tiêu đóng góp 7% GDP vào năm 2030 và khoảng 9% GDP vào năm 2045, công nghiệp văn hóa đang đứng trước yêu cầu chuyển từ lĩnh vực giàu tiềm năng thành ngành kinh tế có khả năng tạo giá trị gia tăng và sức cạnh tranh. Để hiện thực hóa mục tiêu này, bên cạnh các dự án quy mô lớn, cần hoàn thiện thể chế, xây dựng hệ sinh thái sáng tạo đồng bộ và tạo điều kiện để doanh nghiệp, nghệ sĩ tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị văn hóa.

Các không gian sáng tạo gắn với di sản đang mở ra hướng khai thác mới, góp phần đưa tài nguyên văn hóa tham gia sâu hơn vào đời sống kinh tế. Ảnh: P. Sỹ.

Các không gian sáng tạo gắn với di sản đang mở ra hướng khai thác mới, góp phần đưa tài nguyên văn hóa tham gia sâu hơn vào đời sống kinh tế. Ảnh: P. Sỹ.

Hình thành chuỗi liên kết để tạo nguồn thu bền vững

Theo bà Phạm Thị Kim Oanh, Phó Cục trưởng Cục Công nghiệp Văn hóa và Bản quyền tác giả (Bộ VHTTDL), concert không đơn thuần là những buổi biểu diễn âm nhạc, hay hoạt động bán vé tại một địa điểm, mà cần tạo được sức lan tỏa rộng rãi. Từ thành công của các chương trình, có thể xây dựng những kế hoạch khai thác, tái tạo và phát triển các sản phẩm phái sinh, qua đó tiếp tục tạo ra nguồn thu. Đây cũng là hướng đi để mở rộng giá trị kinh tế của concert, thay vì chỉ giới hạn ở doanh thu bán vé.

Công nghiệp âm nhạc là một trong những lĩnh vực được Đảng và Nhà nước quan tâm trong định hướng phát triển công nghiệp văn hóa. Nghị quyết số 80 về phát triển văn hóa và Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam là những cơ sở quan trọng để thúc đẩy lĩnh vực này.

Song để các sự kiện âm nhạc thực sự trở thành một phần của nền công nghiệp âm nhạc, cần có kế hoạch và chiến lược phát triển dài hạn, không dừng lại ở việc tổ chức những đêm diễn thu hút hàng chục nghìn khán giả. Giá trị của một concert cần được nhìn nhận trong mối liên kết với nhiều lĩnh vực khác. Một sự kiện âm nhạc có thể kéo theo sự dịch chuyển của hàng triệu người, tạo tác động đến du lịch, nhà hàng, khách sạn và các dịch vụ liên quan. Đồng thời, cần mở rộng khả năng khai thác trên không gian mạng, môi trường số, đưa âm nhạc Việt Nam lan tỏa từ trong nước ra quốc tế.

Đặc biệt, bản sắc văn hóa Việt Nam phải trở thành yếu tố tạo nên sức hấp dẫn, giúp âm nhạc chạm đến khán giả trong nước, cộng đồng người Việt ở nước ngoài và công chúng quốc tế.

Tại tọa đàm “Công nghiệp concert và giải trí: từ bùng nổ đến bền vững” (trong khuôn khổ Tuần lễ Tổ chức Sự kiện và Triển lãm Việt Nam (VEEW) 2026) mới đây, nhạc sĩ, nhà sản xuất âm nhạc Dương Cầm bày tỏ vui mừng khi thấy thống kê về các đêm diễn quy mô lớn, với hàng chục nghìn, thậm chí hàng trăm nghìn khán giả. Tuy nhiên, theo nhạc sĩ, sức hút của những đêm diễn chỉ là tín hiệu ban đầu. Các số liệu về lượng khán giả hiện chưa thống nhất, trong khi hiệu quả thực sự cần được đánh giá qua doanh thu bán vé, khả năng sinh lời và mức độ phát triển bền vững của thị trường.

Đạo diễn Việt Tú cũng cho rằng, phải có thước đo cụ thể khi đánh giá đóng góp của các chương trình đại nhạc hội đối với công nghiệp văn hóa. Nếu hướng tới mục tiêu nâng tỷ trọng đóng góp của các ngành công nghiệp văn hóa lên 7% GDP vào năm 2030, cần xác định rõ những sản phẩm, hoạt động của ngành công nghiệp nào sẽ tạo ra mức tăng trưởng đó. Thị trường âm nhạc sôi động là điều kiện thuận lợi, nhưng không thể thay thế các dữ liệu về doanh thu, lợi nhuận và giá trị kinh tế.

Cần khung hỗ trợ thống nhất

Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030, các ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP; đến năm 2045, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo đóng góp khoảng 9% GDP. Cùng với đó, việc hình thành những thương hiệu quốc gia trong các lĩnh vực công nghiệp văn hóa có tiềm năng được xem là yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao vị thế và sức cạnh tranh của sản phẩm văn hóa Việt Nam.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương, đây là mục tiêu đầy khát vọng, nhưng cũng rất thực chất. Việt Nam có một kho tàng di sản phong phú, truyền thống văn hóa lâu đời, lực lượng sáng tạo trẻ, thị trường gần 100 triệu dân, công nghệ số phát triển nhanh và khả năng hội nhập ngày càng sâu. Nhưng từ tài nguyên văn hóa đến sản phẩm có giá trị gia tăng cao vẫn còn một khoảng cách.

Thực tế này đặt ra yêu cầu phải thay đổi cách tiếp cận trong phát triển công nghiệp văn hóa. Theo ông Sơn, để văn hóa trở thành động lực, phải chuyển mạnh từ tư duy quản lý sang tư duy kiến tạo phát triển văn hóa. Nhà nước không thể sáng tạo thay nghệ sĩ, không thể kinh doanh thay doanh nghiệp, không thể áp đặt thị hiếu cho công chúng. Nhưng nhà nước có thể kiến tạo môi trường để những ý tưởng tốt có cơ hội trở thành giá trị. Hoàn thiện thể chế, bảo vệ quyền tác giả, phát triển thị trường văn hóa minh bạch, tạo cơ chế tài chính phù hợp, xây dựng dữ liệu và hạ tầng văn hóa số, khuyến khích hợp tác công - tư và nuôi dưỡng tài năng trẻ.

Vừa qua, góp ý dự án Luật Phát triển Công nghiệp văn hóa, một trong những vấn đề được các các đại biểu Quốc hội quan tâm là bảo hộ/bảo vệ quyền tác giả trên không gian số. Đơn cử, ĐBQH Huỳnh Thị Anh Thảo, Đoàn ĐBQH tỉnh Gia Lai nêu quan điểm  về quyền khai thác dữ liệu văn hóa số, dự thảo Luật đã quy định kết nối, chia sẻ, tái sử dụng dữ liệu và bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ. Tuy nhiên, theo bà, cần làm rõ điều kiện để người sáng tạo được sử dụng dữ liệu làm sản phẩm thương mại. Thực tế hiện nay, dữ liệu văn hóa còn phân tán, thiếu chuẩn hóa, khả năng liên thông và tái sử dụng hạn chế. Điều đó đặt ra yêu cầu đầu tư số hóa phải đi cùng cơ chế khai thác rõ ràng.

Cùng đó, trong dự thảo Luật, chính sách phát triển nguồn nhân lực công nghiệp văn hóa nhận được sự quan tâm của các đại biểu Quốc hội, với nhiều ý kiến tập trung vào cơ chế sử dụng nhân lực linh hoạt, chính sách thu hút nghệ sĩ, nghệ nhân và phạm vi áp dụng Khung năng lực nhân lực trong các ngành công nghiệp văn hóa.

Quan tâm đến chính sách thu hút nghệ sĩ, nghệ nhân, chuyên gia và nhà giáo trong phát triển nhân lực công nghiệp văn hóa tại Điều 14 dự thảo Luật, ĐBQH Đoàn Thị Lê An, Đoàn ĐBQH tỉnh Cao Bằng đánh giá đây là một trong những chính sách có ý nghĩa nhân văn và giá trị thực tiễn nổi bật. Theo bà, danh hiệu nghệ sĩ, nghệ nhân là sự ghi nhận tài năng và đóng góp trong hoạt động văn hóa, nghệ thuật. Trong khi đó, hoạt động giảng dạy còn đòi hỏi những yêu cầu nhất định về phương pháp truyền đạt và chất lượng giáo dục. Vì vậy, cần công nhận năng lực chuyên môn thực hành, truyền dạy đối với những nội dung phù hợp, đồng thời quy định rõ hình thức tham gia giảng dạy nhằm bảo đảm chất lượng giáo dục; Cần mở rộng cơ hội tham gia truyền dạy đối với những người nắm giữ tri thức văn hóa truyền thống nhưng chưa được phong tặng danh hiệu nghệ nhân.

Như vậy, để thu hẹp khoảng cách giữa tài nguyên văn hóa và sản phẩm có giá trị gia tăng cao, cần hình thành một môi trường thuận lợi cho các chủ thể sáng tạo tham gia phát triển thị trường.

Nâng chất giá trị sản phẩm sáng tạo

Một trong những yêu cầu quan trọng hiện nay là tạo điều kiện để doanh nghiệp và các chủ thể sáng tạo tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa. Bởi trong hệ sinh thái văn hóa số, doanh nghiệp không đơn thuần là đơn vị cung ứng dịch vụ mà còn tham gia lựa chọn, sản xuất, phân phối và kể câu chuyện di sản trên không gian mạng.

Ông Chu Tiến Đạt, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Truyền thông đa phương tiện VTC (Bộ VHTTDL) cho rằng, doanh nghiệp và nhà sản xuất, sáng tạo cần chuyển dịch tư duy từ gia công nội dung sang sở hữu trí tuệ. Thay vì chỉ gia công đồ họa hay lập trình cho đối tác nước ngoài, các nhà sáng tạo cần khai thác kho tàng di sản, huyền thoại và lịch sử Việt Nam để xây dựng những nhân vật, cốt truyện có sức sống riêng. Việc phát triển các tài sản trí tuệ mang bản sắc Việt là cách thức bền vững để nâng cao giá trị thặng dư trong chuỗi cung ứng văn hóa toàn cầu. Cùng với đó, doanh nghiệp cần khai thác hiệu quả dữ liệu gốc, dữ liệu quốc gia từ hạ tầng văn hóa số do Nhà nước đầu tư; tăng cường trao đổi, chia sẻ dữ liệu với các nhà sáng tạo trên cơ sở tôn trọng bản quyền và khuyến khích cộng đồng người tiêu dùng tham gia sáng tạo, lan tỏa sản phẩm.

Cùng với đó là trách nhiệm xã hội và đạo đức số của doanh nghiệp. Việc sản xuất nội dung cần tránh chạy theo xu hướng câu view rẻ tiền, hướng tới những sản phẩm sạch, giàu tính nhân văn và giáo dục. Ứng dụng AI trong sáng tạo phải đi đôi với minh bạch và tôn trọng bản quyền của cộng đồng.

Từ góc độ du lịch, theo ông Phạm Hải Quỳnh - Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch châu Á: Việt Nam cần định vị du lịch âm nhạc là một phân khúc có tiềm năng trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa và du lịch bền vững, thay vì chỉ xem các sự kiện quốc tế là hoạt động mang tính thời điểm. Đây là hướng đi có thể mở rộng giá trị của các chương trình biểu diễn, kết nối hoạt động âm nhạc với những lĩnh vực dịch vụ như giao thông, lưu trú và du lịch.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, ông Phạm Hải Quỳnh cho rằng, cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng tạo thuận lợi cho việc tổ chức các chương trình biểu diễn quốc tế; quan tâm đầu tư các tổ hợp biểu diễn đạt tiêu chuẩn quốc tế gắn với hệ thống giao thông, lưu trú và dịch vụ đồng bộ.  Khi thể chế được hoàn thiện, bản quyền được bảo vệ và sáng tạo được khuyến khích, văn hóa thực sự trở thành nguồn lực quan trọng cho tăng trưởng kinh tế. 

Ông Nguyễn Quang Vinh.

Ông Nguyễn Quang Vinh.

Ông Nguyễn Quang Vinh - Phó Chủ tịch Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) cho rằng, để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào ngành công nghiệp văn hóa vẫn là niềm tin vào thể chế. Doanh nghiệp cần một môi trường pháp lý minh bạch, ổn định, có khả năng dự báo; quyền sở hữu trí tuệ được bảo vệ; các quy định về đầu tư, thuế, đất đai, tài chính và thương mại được kết nối. Đồng thời phải nhìn thấy khả năng khai thác, thương mại hóa và thu hồi vốn từ sản phẩm sáng tạo.

Phạm Sỹ

Nguồn Đại Đoàn Kết: https://daidoanket.vn/danh-thuc-suc-manh-van-hoa-viet-nam-bai-cuoi-dua-cong-nghiep-van-hoa-thanh-dong-luc-kinh-te.html