Đánh thức sức sống các dòng sông: Chuyển từ xử lý ô nhiễm sang phục hồi tổng thể
Phục hồi nguồn nước phải được thực hiện tổng thể, đồng bộ trên toàn lưu vực, kết hợp chặt giữa kiểm soát ô nhiễm, phục hồi dòng chảy, điều hòa, phân phối nguồn nước và phục hồi hệ sinh thái.

Đảm an ninh nguồn nước quốc gia. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)
Trước thực trạng suy thoái, ô nhiễm nguồn nước tại nhiều lưu vực sông, yêu cầu cấp thiết đặt ra hiện nay là cần phải đổi mới phương thức quản lý, tăng cường phối hợp liên vùng và nâng cao hiệu quả kiểm soát, phục hồi nguồn nước khả thi hơn. Đây cũng là vấn đề “nóng” được nhiều đại biểu Quốc hội, cơ quan quản lý, các nhà khoa học và người dân quan tâm, khi góp ý về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Bảo vệ môi trường.
Xoay quanh nội dung trên, phóng viên Báo Điện tử VietnamPlus đã có cuộc phỏng vấn ông Nguyễn Hồng Hiếu - Phó Cục trưởng Cục Quản lý tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) nhằm làm rõ những điểm nghẽn trong thực tiễn, các định hướng, giải pháp trọng tâm cũng như cơ chế phối hợp và chia sẻ dữ liệu phục vụ quản lý tài nguyên nước trong thời gian tới.
Thông dòng chảy, đánh thức sức sống dòng sông
- Thưa ông, từ thực tiễn ô nhiễm tại các lưu vực sông, đặc biệt là hệ thống sông Nhuệ - Đáy và Bắc Hưng Hải, theo ông đâu là những điểm nghẽn lớn nhất trong công tác quản lý, kiểm soát chất lượng nguồn nước hiện nay?
Phó Cục trưởng Nguyễn Hồng Hiếu: Thực trạng suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm nguồn nước tại một số lưu vực sông, đặc biệt là các hệ thống sông Nhuệ - Đáy, Bắc Hưng Hải và Ngũ Huyện Khê đang đặt ra những thách thức lớn đối với công tác quản lý tài nguyên nước và bảo vệ môi trường.
Qua thực tiễn quản lý, nghiên cứu, đánh giá trong quá trình xây dựng Đề án phục hồi nguồn nước, chúng tôi nhận thấy nguồn nước đã trong tình trạng bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm nhưng lượng nước thải sinh hoạt, công nghiệp, làng nghề tiếp tục gia tăng; nhiều nguồn thải chưa được thu gom, xử lý đáp ứng yêu cầu, làm cho tình trạng ô nhiễm ngày càng nghiêm trọng.

Không đổi môi trường lấy tăng trưởng: Chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm -PV
Tình trạng hạ thấp lòng dẫn trên các dòng sông trong những năm qua đã làm suy giảm khả năng lấy nước vào các hệ thống sông, kênh, rạch nội vùng, nhất là trong mùa cạn. Nhiều công trình lấy nước được xây dựng trước đây không còn phát huy hiệu quả, dẫn đến dòng chảy lưu thông kém, khả năng tự làm sạch của các dòng sông, kênh, rạch bị suy giảm.
Cùng với đó, nhiều công trình, hệ thống công trình và việc vận hành, điều tiết nguồn nước chưa đáp ứng yêu cầu để phục hồi được nguồn nước. Nhiều công trình dẫn nước được xây dựng từ lâu, chủ yếu phục vụ mục tiêu tưới, chưa được đầu tư, nâng cấp đồng bộ để đáp ứng yêu cầu đa mục tiêu, nhất là duy trì dòng chảy, cải thiện chất lượng nước và phục hồi hệ sinh thái.
Việc phục hồi các dòng sông đòi hỏi nguồn lực rất lớn, thời gian thực hiện dài và sự tham gia của nhiều ngành, địa phương.
Trong khi đó, việc vận hành các công trình còn thiếu sự phối hợp đồng bộ trên toàn hệ thống, làm hạn chế khả năng điều hòa, phân phối và bổ sung nguồn nước; việc quản lý nguồn nước còn thiếu tính đồng bộ; sự phối hợp giữa các địa phương, giữa các lĩnh vực tài nguyên nước, môi trường và phát triển đô thị có lúc, có nơi chưa chặt chẽ, dẫn đến các giải pháp còn phân tán, thiếu kết nối và chưa giải quyết được căn bản các vấn đề của toàn lưu vực.
Ngoài ra, nguồn lực đầu tư và công cụ hỗ trợ quản lý nguồn nước tại nhiều nơi cũng còn hạn chế, cơ chế huy động nguồn lực ngoài xã hội chưa thực sự hiệu quả. Trong khi, việc phục hồi các dòng sông đòi hỏi nguồn lực rất lớn, thời gian thực hiện dài và sự tham gia của nhiều ngành, địa phương.
Từ những vấn đề trên có thể thấy, để giải quyết căn bản tình trạng ô nhiễm tại các dòng sông, không thể chỉ tập trung kiểm soát, xử lý nước thải, mà phải đồng thời có các giải pháp khôi phục dòng chảy, phân phối nguồn nước, cải thiện khả năng tự làm sạch và phục hồi các chức năng của nguồn nước.

Phục hồi các chức năng của nguồn nước. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Số hóa quản lý, nâng cao năng lực cảnh báo
- Về phía Bộ Nông nghiệp và Môi trường, xin ông cho biết những định hướng, giải pháp trọng tâm nào sẽ được ưu tiên để việc phục hồi các dòng sông được thực hiện đồng bộ, hiệu quả trên toàn lưu vực, nhất là các sông liên tỉnh?
Phó Cục trưởng Nguyễn Hồng Hiếu: Luật Tài nguyên nước năm 2023 đã đặt ra yêu cầu quản lý tổng hợp, bảo vệ và phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm, trong đó xác định việc phục hồi nguồn nước phải được thực hiện có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với điều kiện thực tế.
Thực hiện quy định của Luật và chỉ đạo của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, Bộ đang triển khai xây dựng danh mục các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm cần phục hồi. Đồng thời, đã xây dựng, trình Thủ tướng Chính phủ xem xét phê duyệt Đề án phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy, Ngũ Huyện Khê.
Quan điểm xuyên suốt là phục hồi nguồn nước phải được thực hiện tổng thể, đồng bộ trên toàn lưu vực, kết hợp chặt giữa kiểm soát ô nhiễm, phục hồi dòng chảy, điều hòa, phân phối nguồn nước và phục hồi hệ sinh thái; gắn với phát triển kinh tế-xã hội và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân.

Làm sạch sông Tô Lịch. (Ảnh: Hoài Nam/Vietnam+)
Trên cơ sở đó, chúng tôi đã xác định một số định hướng, giải pháp trọng tâm. Trước tiên là tập trung nguồn lực cho việc khôi phục dòng chảy, tạo nguồn và bổ sung nguồn nước cho các dòng sông bị suy thoái, cạn kiệt, ô nhiễm. Đây là một trong những giải pháp có tính đột phá trong Đề án phục hồi các nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm các sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ-Đáy, Ngũ Huyện Khê, mà Bộ đang trình Thủ tướng Chính phủ phê duyệt.
Bên cạnh đó, cần kiểm soát chặt các nguồn gây ô nhiễm, đẩy mạnh thu gom, xử lý nước thải. Việc khôi phục dòng chảy phải được triển khai đồng bộ với các giải pháp kiểm soát ô nhiễm từ nước thải sinh hoạt, công nghiệp, làng nghề và các hoạt động sản xuất, kinh doanh. Trong đó, ưu tiên đầu tư hệ thống thu gom, xử lý nước thải tại các khu vực ô nhiễm nghiêm trọng; tăng giám sát, kiểm soát các nguồn xả thải vào sông; khuyến khích tuần hoàn, tái sử dụng nước và giảm lượng nước thải phát sinh.
Mục tiêu cuối cùng của phục hồi nguồn nước không chỉ làm sạch các dòng sông mà phải khôi phục được dòng chảy, các chức năng của nguồn nước.
Các giải pháp tiếp theo là gắn phục hồi nguồn nước với phục hồi hệ sinh thái và tái cấu trúc không gian phát triển ven sông để phát huy giá trị của dòng sông; đổi mới cơ chế huy động nguồn lực, phát huy vai trò của doanh nghiệp và cộng đồng.
Cùng với đó là từng bước hiện đại hóa hệ thống quan trắc, giám sát số lượng, chất lượng nguồn nước; ứng dụng các mô hình tính toán, công cụ hỗ trợ ra quyết định để lựa chọn phương án điều hòa, phân phối nguồn nước và đánh giá hiệu quả các giải pháp phục hồi.
Đối với các sông liên tỉnh, nhiệm vụ quan trọng đặt ra là việc triển khai kế hoạch, giải pháp phục hồi cần phải thống nhất trên toàn lưu vực, đồng thời xác định rõ nhiệm vụ, trách nhiệm, nguồn lực và tiến độ của từng cơ quan, địa phương. Mục tiêu cuối cùng của phục hồi nguồn nước không chỉ là làm sạch các dòng sông mà phải khôi phục được dòng chảy, các chức năng của nguồn nước và giá trị sinh thái, kinh tế, xã hội mà các dòng sông mang lại. Đây cũng là định hướng quan trọng để từng bước nhân rộng các mô hình phục hồi nguồn nước trên phạm vi cả nước.

Xử lý nước thải. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Liên thông dữ liệu, quản lý nước chủ động
- Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia dự kiến vận hành năm 2028. Vậy Cục có những giải pháp gì để thúc đẩy kết nối, chia sẻ dữ liệu quan trắc, giám sát khai thác và sử dụng nước giữa các địa phương nhằm nâng cao năng lực cảnh báo, kiểm soát ô nhiễm, chủ động bảo vệ nguồn nước?
Phó Cục trưởng Nguyễn Hồng Hiếu: Thông tin, dữ liệu là nền tảng quan trọng để nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý về tài nguyên nước. Vì vậy, việc ứng dụng công nghệ số, kết nối, chia sẻ dữ liệu không chỉ giúp nâng cao năng lực giám sát, dự báo, cảnh báo mà còn là cơ sở để chuyển đổi phương thức quản lý tài nguyên nước theo hướng chủ động, hiện đại và dựa trên dữ liệu.
Hiện nay, Cục đang vận hành Hệ thống giám sát khai thác, sử dụng tài nguyên nước, Hệ thống giám sát vận hành liên hồ chứa và đang vận hành thử nghiệm Hệ thống cơ sở dữ liệu tài nguyên nước. Đây là những nền tảng quan trọng để theo dõi, giám sát hoạt động khai thác, sử dụng nước, vận hành các hồ chứa, đồng thời từng bước tổng hợp, quản lý và khai thác thông tin, dữ liệu tài nguyên nước trên phạm vi cả nước.
Chuyển đổi phương thức quản lý tài nguyên nước theo hướng chủ động, hiện đại và dựa trên dữ liệu.
Trên cơ sở các hệ thống hiện có, thời gian tới, Cục sẽ tiếp tục hoàn thiện, nâng cao hiệu quả vận hành và kết nối các hệ thống thông tin, giám sát hiện có. Trong đó, tập trung rà soát, chuẩn hóa, cập nhật và tích hợp dữ liệu về hiện trạng, diễn biến nguồn nước, hoạt động khai thác, sử dụng nước, vận hành hồ chứa và các thông tin có liên quan; từng bước bảo đảm tính đồng bộ, thống nhất, liên thông giữa các hệ thống, hướng tới tích hợp vào Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia.
Chúng tôi cũng xác định phương án tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý tài nguyên nước ở Trung ương và địa phương, các tổ chức, đơn vị quản lý, vận hành công trình khai thác, sử dụng nước.

Xây dựng kịch bản nguồn nước. (Ảnh: PV/Vietnam+)
Đặc biệt, cần phát huy hiệu quả dữ liệu quan trắc, giám sát tự động, trực tuyến để theo dõi thường xuyên diễn biến nguồn nước, hoạt động khai thác, sử dụng nước và vận hành các hồ chứa để tăng cường phục vụ công tác điều hòa, phân phối nguồn nước trên các lưu vực sông.
Cùng với đó là đẩy mạnh kết nối, chia sẻ dữ liệu tài nguyên nước với các lĩnh vực khí tượng thủy văn, môi trường, thủy lợi và các lĩnh vực có liên quan; tăng cường ứng dụng công nghệ số, các mô hình tính toán và công cụ hỗ trợ ra quyết định trong quản lý tài nguyên nước, qua đó từng bước nâng cao năng lực dự báo diễn biến nguồn nước, xây dựng kịch bản nguồn nước, phương án điều hòa, phân phối nước và chủ động ứng phó với các tình huống hạn hán, thiếu nước, ô nhiễm nguồn nước.
Đối với các lưu vực sông đang chịu áp lực ô nhiễm lớn như Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy và Ngũ Huyện Khê, Bộ đang đề xuất các giải pháp đầu tư, nâng cấp, hiện đại hóa hệ thống quan trắc, giám sát nguồn nước theo hướng tự động, liên tục, kết nối đồng bộ với Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia. Qua đó, không chỉ kịp thời phát hiện các nguy cơ ô nhiễm mà còn cung cấp thông tin phục vụ điều hành các công trình điều hòa, phân phối nguồn nước và đánh giá hiệu quả.
Có thể khẳng định xây dựng Hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu tài nguyên nước quốc gia không phải là điểm khởi đầu mà là bước phát triển tiếp theo trên nền tảng các hệ thống thông tin, giám sát đang được triển khai. Mục tiêu là từng bước hình thành hệ thống dữ liệu tài nguyên nước thống nhất, đồng bộ, được cập nhật thường xuyên và chia sẻ hiệu quả, phục vụ quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông, góp phần nâng cao năng lực bảo vệ, phục hồi nguồn nước và bảo đảm an ninh nguồn nước quốc gia.
Trân trọng cảm ơn ông!./.

Quản lý tổng hợp tài nguyên nước theo lưu vực sông. (Ảnh: PV/Vietnam+)
