Đánh thức 'tài sản' di sản để phát triển Thủ đô

Những danh hiệu cao quý do Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) trao tặng không chỉ là niềm tự hào, mà còn là minh chứng cho sức sống bền bỉ của một đô thị nghìn năm văn hiến. Quan trọng hơn, di sản đang dần trở thành nguồn lực nội sinh, góp phần tạo động lực cho phát triển kinh tế - xã hội, đặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, thực tiễn cũng đặt ra không ít thách thức. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, áp lực dân số gia tăng, nhiều không gian văn hóa truyền thống đang bị thu hẹp, thậm chí biến dạng. Một số di tích xuống cấp nhưng việc trùng tu còn chậm, thiếu đồng bộ; không ít giá trị văn hóa phi vật thể đứng trước nguy cơ mai một do thiếu môi trường thực hành. Đáng chú ý, cách tiếp cận di sản ở một số nơi vẫn nặng về “giữ gìn” mà chưa chú trọng đúng mức đến “khai thác” và “phát huy”. Di sản vì thế chưa thực sự trở thành nguồn lực phát triển, chưa gắn kết chặt chẽ với các ngành kinh tế như du lịch, công nghiệp văn hóa hay kinh tế sáng tạo.

Câu hỏi đặt ra không chỉ là bảo tồn như thế nào, mà quan trọng hơn là làm sao để những giá trị ấy trở thành “tài sản” đúng nghĩa - có khả năng sinh lợi, tạo việc làm, nâng cao chất lượng sống và góp phần định vị thương hiệu Thủ đô. Nếu không có cách tiếp cận mới, di sản rất dễ rơi vào tình trạng “bảo tồn tĩnh”, tồn tại như một ký ức hơn là một nguồn lực sống. Trong khi đó, kinh nghiệm từ nhiều đô thị trên thế giới cho thấy, khi được khai thác hợp lý, di sản có thể trở thành tài sản, thành động lực mạnh mẽ cho phát triển bền vững, vừa giữ gìn bản sắc, vừa thúc đẩy đổi mới sáng tạo.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra hiện nay là phải chuyển mạnh từ tư duy “bảo tồn” sang “bảo tồn gắn với phát triển”, coi di sản là một dạng “tài sản đặc biệt” cần được quản trị, đầu tư và khai thác hiệu quả. Trước hết, cần hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng tạo điều kiện để huy động các nguồn lực xã hội cùng tham gia bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, định hướng, còn doanh nghiệp và cộng đồng là chủ thể trực tiếp tham gia khai thác, vận hành các sản phẩm văn hóa dựa trên di sản.

Cùng với đó, cần đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ trong bảo tồn và quảng bá di sản, từ số hóa dữ liệu, xây dựng bảo tàng số đến phát triển các sản phẩm du lịch thông minh. Việc kết nối di sản với các ngành công nghiệp văn hóa, đặc biệt là du lịch, thiết kế sáng tạo, nghệ thuật biểu diễn… sẽ mở ra không gian phát triển mới, giúp gia tăng giá trị kinh tế của di sản mà vẫn bảo đảm tính nguyên gốc.

Một giải pháp quan trọng khác là phát huy vai trò của cộng đồng, những người đang sống cùng di sản. Khi người dân nhận thức rõ lợi ích thiết thực từ di sản, họ sẽ trở thành lực lượng tích cực trong việc gìn giữ và lan tỏa các giá trị văn hóa. Đồng thời, cần chú trọng đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực bảo tồn và công nghiệp văn hóa, đáp ứng yêu cầu phát triển trong bối cảnh mới.

Định hướng này cũng đã được đưa vào Văn kiện Đại hội Đảng bộ thành phố Hà Nội lần thứ XVIII, nhiệm kỳ 2025-2030. Theo đó, thành phố đặt mục tiêu phát triển văn hóa, bảo đảm an sinh xã hội đồng thời với tăng trưởng kinh tế - vì hạnh phúc của người dân. Trong đó, sẽ ưu tiên phát triển công nghiệp văn hóa, du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn; đẩy mạnh số hóa di sản… Đây không chỉ là mục tiêu phát triển kinh tế, mà còn là chiến lược nâng cao “sức mạnh mềm”, khẳng định vị thế của Thủ đô trong khu vực và trên thế giới.

Di sản không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là nguồn lực quý giá cho hiện tại và tương lai. Khi được bảo tồn đúng cách và khai thác hiệu quả, di sản sẽ trở thành “tài sản sống”, góp phần định hình bản sắc, nuôi dưỡng tinh thần sáng tạo và nâng tầm vị thế của Hà Nội. Đánh thức tiềm năng ấy không chỉ là yêu cầu cấp thiết, mà còn là con đường tất yếu để Thủ đô phát triển bền vững, xứng đáng với truyền thống nghìn năm văn hiến và khát vọng vươn lên trong kỷ nguyên mới.

Hà Trang