Đánh thức tiềm năng dược liệu - Kỳ 2: Nối chuỗi để nâng giá trị

Kết nối doanh nghiệp, nhà khoa học với người trồng, gắn sản xuất với nhu cầu thị trường là hướng đi cần thiết để khai thác tiềm năng và phát triển dược liệu bền vững.

Gắn vùng trồng với thị trường

Từ năm 2019, Công ty TNHH Minh Khánh Gia Lai (xã Đức Cơ) do ông Nguyễn Công Hiệu phụ trách đã thử nghiệm trồng nấm linh chi đỏ tại một số khu vực như Núi Cờ (xã Ia Phí), Đức Cơ và Vườn Quốc gia Kon Ka Kinh, với tổng diện tích khoảng 20 ha. Qua quá trình thử nghiệm, doanh nghiệp từng bước làm chủ kỹ thuật sản xuất.

“Khí hậu Tây Nguyên nói chung và Gia Lai nói riêng tương đối phù hợp cho nấm linh chi đỏ phát triển. Quá trình làm, doanh nghiệp đã nắm được công nghệ từ khâu giống đến chăm sóc và chế biến.

Tuy nhiên, muốn phát triển thành ngành hàng lớn, vấn đề quan trọng nhất vẫn là phải có vùng nguyên liệu ổn định, có nguồn gốc rõ ràng” - ông Hiệu chia sẻ.

Theo ông Hiệu, nhu cầu thị trường đối với nấm linh chi đỏ và một số loại dược liệu còn khá lớn, nhưng quy mô sản xuất hiện nay chưa đáp ứng yêu cầu của các đối tác lớn.

Vì vậy, thay vì phát triển manh mún, cần hình thành chuỗi liên kết giữa Nhà nước, doanh nghiệp và người dân. Trong đó, doanh nghiệp cung cấp giống, chuyển giao kỹ thuật, hướng dẫn quy trình và thu mua sản phẩm; người dân tham gia sản xuất; Nhà nước có chính sách hỗ trợ phù hợp.

Câu chuyện cây sa nhân tím tại xã Đak Rong cũng cho thấy những rủi ro khi sản xuất chưa gắn chặt với đầu ra. Theo ông Mã Văn Tình - Chủ tịch UBND xã Đak Rong, trước đây, diện tích sa nhân tím trên địa bàn có thời điểm vượt 180 ha, trong đó khoảng 150 ha trồng dưới tán rừng và 30 ha trên đất nông nghiệp. Hiện nay, diện tích còn khoảng 50 ha dưới tán rừng tự nhiên ở khu vực Kon Pne; cây sa nhân tím không còn được trồng trên đất nông nghiệp.

Nguyên nhân chủ yếu là giá quả sa nhân thiếu ổn định, hiệu quả kinh tế không như kỳ vọng. Một số diện tích trồng dưới tán cây bời lời cũng chịu tác động khi người dân khai thác bời lời và chuyển đổi phương thức sử dụng đất. Khi đầu ra không bảo đảm, người trồng khó duy trì diện tích, dù cây dược liệu có thể phù hợp với điều kiện sinh thái địa phương.

Ở góc độ doanh nghiệp chế biến, nguồn nguyên liệu ổn định, chất lượng đồng đều và có nguồn gốc rõ ràng là yêu cầu quan trọng để duy trì sản xuất. Theo ông Phan Thanh Thiên - Tổng Giám đốc Công ty TNHH Phát triển Khoa học Quốc tế Trường Sinh (Trường Sinh Group, phường Thống Nhất), doanh nghiệp đã đầu tư cụm nhà máy dược liệu - thực phẩm rộng 7,3 ha tại Khu công nghiệp Trà Đa, đạt tiêu chuẩn GMP.

Đại biểu tham quan khu vực trưng bày sản phẩm sâm Ngọc Linh rừng và sâm Ngọc Linh Lai Châu tại Công ty TNHH Phát triển Khoa học Quốc tế Trường Sinh. Ảnh: L.N

Để phục vụ chế biến, doanh nghiệp đang liên kết, hướng dẫn các công ty, HTX trồng dược liệu theo tiêu chuẩn GACP, hướng đến thu mua nguyên liệu phục vụ sản xuất. Tuy nhiên, việc hình thành vùng nguyên liệu vẫn gặp khó do diện tích trồng còn nhỏ lẻ, quy trình canh tác và ghi chép chưa đồng bộ, người dân còn băn khoăn về đầu ra.

“Muốn phát triển dược liệu bền vững cần có sự phối hợp giữa chính quyền, doanh nghiệp, HTX và người dân trong quy hoạch vùng trồng phù hợp, áp dụng quy trình sản xuất thống nhất, bảo đảm chất lượng và gắn sản xuất với thị trường tiêu thụ” - ông Thiên cho hay.

Doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi giá trị

Từ năm 2018, Công ty CP Dược - Trang thiết bị y tế Bình Định (Bidiphar, phường Quy Nhơn Nam) phát triển vùng dược liệu hơn 75 ha tại xã An Toàn, với các loại cây như ba kích, hà thủ ô đỏ, đương quy di thực, chè dây, thìa canh và đảng sâm Việt Nam đạt tiêu chuẩn GACP-WHO.

Năm 2023, Bidiphar thành lập Công ty TNHH MTV Dược liệu hữu cơ Bidiphar (Biormed, xã An Toàn), chuyên nghiên cứu, sản xuất và cung ứng dược liệu.

Theo dược sĩ CKI Nguyễn Đức Thiệp - Giám đốc Biormed, doanh nghiệp đã hoàn thiện quy trình nhân giống hơn 30 loài dược liệu, năng lực sản xuất khoảng 2 triệu cây/năm, tỷ lệ sống sau khi đưa ra vườn đạt trên 90%.

Đơn vị đang tiếp tục hoàn thiện quy trình nhân giống một số dược liệu quý, có nhu cầu thị trường cao như đảng sâm, đương quy, xuyên khung, bạch thược.

Bidiphar liên kết xây dựng và phát triển vùng chè dây hơn 5 ha ở xã An Toàn. Ảnh: N.T

Ở khâu chế biến, Bidiphar chú trọng phát triển cao chiết, bào chế thuốc nhằm gia tăng giá trị dược liệu. Từ năm 2017 đến nay, doanh nghiệp đã sản xuất, phân phối hơn 210 triệu đơn vị thành phẩm thuốc Bổ huyết ích não; sản phẩm Hebamic từ cao dây thìa canh đạt hơn 3 triệu đơn vị kể từ năm 2019.

Bà Phạm Thị Thanh Hương - Tổng Giám đốc Bidiphar - cho biết, khó khăn của doanh nghiệp là bảo đảm nguồn nguyên liệu đạt chuẩn do yêu cầu chất lượng nghiêm ngặt, biến động mùa vụ và chi phí sản xuất. Một số sản phẩm đã nghiên cứu nhưng chờ hoàn thiện hồ sơ, cấp phép lưu hành.

Bà kiến nghị Bộ Y tế sớm ban hành công thức gốc cho các sản phẩm từ dược liệu, đồng thời hoàn thiện quy trình đăng ký, lưu hành để thúc đẩy thương mại hóa. Doanh nghiệp cũng đề xuất tỉnh hỗ trợ vốn, hạ tầng, nghiên cứu khoa học, chuyển giao công nghệ và kết nối doanh nghiệp với HTX, người dân.

Mối liên kết giữa Bidiphar và người trồng cũng được thể hiện qua mô hình trồng cây thìa canh tại xã An Vinh. Mô hình triển khai trong giai đoạn 2024-2025 trên diện tích 3,3 ha với 48 hộ tham gia.

Theo ông Lê Phước Lưu - Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã, mô hình cho thu hoạch 3 vụ/năm, năng suất bình quân 1,85 tấn/ha/vụ, sản lượng ước đạt 18,3 tấn/năm, doanh thu khoảng 640,5 triệu đồng.

Từ kết quả bước đầu, xã định hướng khảo sát thêm các loại cây như cà gai leo, ích mẫu, ngưu tất và dược liệu dưới tán rừng, hướng đến hợp tác toàn diện với doanh nghiệp, hình thành vùng dược liệu tập trung, tạo sinh kế và nâng cao thu nhập cho người dân.

Tuy nhiên, để mô hình có thể duy trì và mở rộng, người dân cần được tham gia chuỗi sản xuất với vai trò rõ ràng, từ tiếp cận giống, kỹ thuật đến tiêu thụ sản phẩm. Nếu chỉ hỗ trợ cây giống và hướng dẫn trồng mà chưa xác định được nơi thu mua, người dân vẫn phải tự tìm đầu ra, đối mặt với rủi ro khi giá cả biến động.

Gắn nghiên cứu khoa học với thực tiễn

Bên cạnh tổ chức vùng trồng và phát triển thị trường, đưa kết quả nghiên cứu vào thực tiễn cũng là khâu cần được chú trọng, bởi dược liệu có yêu cầu đặc thù về giống, điều kiện sinh trưởng, hàm lượng hoạt chất và quy trình thu hái, bảo quản.

Bà Võ Cao Thị Mộng Hoài - Phó Giám đốc Sở KH&CN - cho rằng, mối liên kết giữa nghiên cứu khoa học, người sản xuất, doanh nghiệp và thị trường vẫn chưa chặt chẽ.

Một số kết quả nghiên cứu sau khi hoàn thành chưa được ứng dụng rộng rãi, trong khi nhu cầu thực tế của người trồng và doanh nghiệp chưa phải lúc nào cũng được chuyển thành nhiệm vụ nghiên cứu phù hợp.

Mô hình trồng cây dược liệu trên địa bàn xã Ia Ko trước đây. Ảnh: L.N

Theo bà Hoài, để khắc phục tình trạng này, cần xác định nhu cầu ngay từ đầu, có sự tham gia của doanh nghiệp trong quá trình xây dựng và triển khai nhiệm vụ khoa học.

Khi doanh nghiệp cùng tham gia, kết quả nghiên cứu sẽ có thêm điều kiện kiểm chứng về khả năng ứng dụng, quy mô nguyên liệu và tính khả thi trong sản xuất, chế biến. Qua đó, hạn chế tình trạng nghiên cứu có kết quả nhưng khó chuyển thành sản phẩm thương mại.

Ở góc độ bảo tồn và phát triển nguồn gen, bà Nguyễn Thị Thanh Bình - Chi hội trưởng Chi hội Nữ trí thức tỉnh - cho rằng, cần phân biệt giữa các loài dược liệu có giá trị bảo tồn và những loài đã có điều kiện phát triển thành hàng hóa.

Với loài quý, có nguy cơ suy giảm hoặc chưa đủ cơ sở để tổ chức sản xuất đại trà, ưu tiên trước hết là bảo tồn nguồn gen, nghiên cứu đặc tính và hoàn thiện quy trình nhân giống.

Đối với loài có thể phát triển thương mại, cần đánh giá sự phù hợp về sinh thái, chất lượng dược liệu, khả năng tổ chức vùng trồng và nhu cầu thị trường.

Thực tế tại Gia Lai cho thấy phát triển dược liệu cần sự tham gia đồng bộ của cơ quan quản lý, nhà khoa học, doanh nghiệp và người dân. Cơ quan quản lý định hướng vùng trồng, hỗ trợ tổ chức sản xuất và giám sát chất lượng; nhà khoa học nghiên cứu giống, quy trình kỹ thuật và đánh giá chất lượng; doanh nghiệp xác định nhu cầu nguyên liệu, đầu tư chế biến và phát triển thị trường; người dân tuân thủ quy trình, duy trì vùng trồng và bảo đảm nguồn cung.

Khi các mắt xích này được kết nối, dược liệu mới có cơ hội trở thành ngành hàng mang lại thu nhập ổn định thay vì chỉ phát triển theo những mô hình riêng lẻ.

-----------------------------