Đạo diễn Đường Minh Giang: Kể chuyện Hà Nội bằng điện ảnh tài liệu

Với ông, mỗi bộ phim không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật mà còn là một cuộc đối thoại chân thành với đất và người, đặc biệt là với Hà Nội - nơi ông sinh ra, lớn lên và dành trọn tình yêu sâu nặng.

Đạo diễn Đường Minh Giang (bên phải) phỏng vấn Giáo sư sử học Lê Văn Lan về hồ Tây và hồ Hoàn Kiếm.

Sinh ra trong một gia đình nhiều đời sống ở khu vực trung tâm Thủ đô, Đường Minh Giang sớm thấm đẫm phong vị Hà Nội từ nếp ăn, nếp ở đến lối ứng xử, thú chơi của người Tràng An. Chính nền tảng văn hóa ấy đã theo ông trong suốt hơn 40 năm làm nghệ thuật, trở thành mạch nguồn nuôi dưỡng cảm hứng sáng tạo, đặc biệt khi ông chọn điện ảnh tài liệu làm “con đường chính” - nghề tổng hòa của mọi trải nghiệm nghệ thuật mà ông từng đi qua.

Ở vai trò đạo diễn, Đường Minh Giang đã thực hiện khoảng 300 bộ phim thuộc nhiều thể loại khác nhau, trong đó mảng phim tài liệu văn hóa - lịch sử luôn được ông dành sự ưu tiên đặc biệt. Ông bắt đầu làm phim tài liệu về nghệ thuật dân gian Hà Nội từ năm 1994, vào thời điểm nhiều loại hình diễn xướng mới chỉ manh nha được phục hồi sau những năm dài chiến tranh và khó khăn kinh tế. Những nghệ nhân mà ông từng gặp gỡ, ghi hình khi ấy, nay nhiều người đã qua đời hoặc không còn đủ minh mẫn. Chính điều đó khiến ông càng ý thức sâu sắc hơn về trách nhiệm lưu giữ và truyền lại những giá trị mà lớp người đi trước để lại.

Tinh thần ấy được thể hiện rõ trong hai bộ phim tài liệu mới nhất về Hà Nội: “Địa linh Tây Hồ” và “Hoàn Kiếm kể chuyện” - những tác phẩm cho thấy rõ hơn bao giờ hết tình yêu sâu sắc và bền bỉ của đạo diễn Đường Minh Giang dành cho mảnh đất Thăng Long - Hà Nội.

Với “Địa linh Tây Hồ”, Đường Minh Giang dẫn người xem ngược dòng lịch sử để khám phá nguồn gốc hình thành Hồ Tây - hồ nước tự nhiên lớn nhất trong nội đô, gắn với dấu tích chuyển dòng của sông Hồng từ thời hồng hoang. Bộ phim không chỉ kể lại các truyền thuyết, tên gọi qua từng triều đại mà còn đi sâu vào không gian văn hóa làng cổ ven hồ như Yên Thái, Đông Xã, Trích Sài, Võng Thị..., nơi lưu giữ những lớp trầm tích lịch sử, kiến trúc, tín ngưỡng và phong tục đặc sắc của đất kinh kỳ. Bằng cách tiếp cận dung dị, giàu chiều sâu, Tây Hồ hiện lên là một vùng “địa linh” hội tụ khí thiêng sông núi, nơi quá khứ và hiện tại cùng song hành trong đời sống đương đại.

Trong khi đó, phim “Hoàn Kiếm kể chuyện”, ra đời đúng dịp kỷ niệm 70 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (1954 - 2024), lại là hành trình nhẩn nha theo nhịp bước phố phường, để lắng nghe Hồ Gươm - trái tim của Thủ đô - tự kể câu chuyện của mình. Từ truyền thuyết trả gươm thời Lê Thái Tổ, cấu trúc đô thị, hệ thống di tích, không gian phố cổ - phố Tây, cho đến đời sống văn hóa, ẩm thực, cà phê, giếng cổ, chợ Đồng Xuân..., bộ phim mở ra một Hoàn Kiếm vừa trầm mặc, cổ kính, vừa sôi động, hiện đại. Ở đó, Hà Nội hiện lên không chỉ qua các mốc lịch sử mà còn qua nếp sống chậm rãi, tinh tế của con người - những điều làm nên “hồn cốt” Tràng An.

Giới chuyên môn nhìn nhận, điểm đặc biệt ở đạo diễn Đường Minh Giang là cách ông tiếp cận văn hóa: Chậm rãi, tỉ mỉ và đầy tôn trọng. Ông không làm phim theo lối “lướt cảnh”, cũng không khai thác di sản như một sản phẩm du lịch thuần túy, mà luôn đặt câu hỏi về cội nguồn, về những lớp trầm tích văn hóa nằm dưới bề mặt của mỗi địa danh.

PGS.TS, nhạc sĩ Trần Hoàng Tiến từng nhận xét: “Đường Minh Giang đam mê nghệ thuật cháy bỏng nhưng không thích phô trương. Ông sống lặng lẽ, kín tiếng giữa đời sống nghệ sĩ, và để tác phẩm tự nói lên con người mình”. Chính sự lặng lẽ ấy giúp các bộ phim của ông giữ được độ tin cậy về tư liệu, sự chân thành trong cảm xúc và chiều sâu học thuật - điều không dễ có trong dòng phim tài liệu hiện nay.

Với riêng mảng phim về Hà Nội, nhiều nhà nghiên cứu văn hóa đánh giá Đường Minh Giang là một trong số ít đạo diễn tài liệu theo đuổi Hà Nội như một “thực thể văn hóa sống”, chứ không chỉ là không gian địa lý hay bối cảnh lịch sử. Trong “Địa linh Tây Hồ” hay “Hoàn Kiếm kể chuyện”, người xem không chỉ thấy đền chùa, di tích, phố phường, mà còn cảm nhận được mối liên hệ giữa địa thế - lịch sử - con người - nếp sống. Hà Nội hiện lên vừa linh thiêng, cổ kính, vừa rất đời thường, gần gũi.

Đạo diễn Đường Minh Giang chia sẻ: “Người Hà Nội hôm nay cũng đang “rất khát” văn hóa. Nhiều người sẵn sàng bỏ tiền để được đi thực tế, đi du ngoạn nhưng có rất ít tour giúp họ tìm hiểu sâu sắc về nơi đến. Trong nhiều diễn đàn văn hóa mà tôi tham gia, không ít người “ồ” lên khi biết được những giá trị văn hóa ở ngay nơi họ đang sống. Chính vì vậy, tôi muốn qua những thước phim của mình giúp người Hà Nội hiểu rõ hơn về nơi mình đang sống, cũng như du khách có thể tìm hiểu sâu hơn về thành phố”.

Sự trân trọng dành cho những giá trị văn hóa ấy đã được ghi nhận. Phim “Địa linh Tây Hồ” vừa được trao Giải thưởng Văn học nghệ thuật các dân tộc thiểu số Việt Nam năm 2025. Đạo diễn bộ phim cũng nhận được nhiều giấy khen, bằng khen về thành tích xây dựng, bảo tồn và phát huy văn hóa Thăng Long - Hà Nội giai đoạn 2024 - 2025.

Đạo diễn Đường Minh Giang luôn trăn trở: “Văn hóa được xây dựng và đúc kết hàng ngàn đời, từ đời này sang đời sau và cứ tiếp nối như vậy - đó chính là nền tảng. Nếu mỗi người Việt Nam hay người Hà Nội đều có ý thức, trách nhiệm và lòng trắc ẩn với văn hóa - thì đó là động lực. Nền tảng và động lực chính là yếu tố để văn hóa soi đường cho quốc dân đi”. Và ở tuổi ngoài 60, lặng lẽ, bền bỉ và đầy tâm huyết, ông vẫn tiếp tục hành trình kể chuyện Hà Nội bằng điện ảnh - hành trình của một người nghệ sĩ coi việc bảo tồn và lan tỏa giá trị văn hóa là lẽ sống của mình.

Trà Giang