Đào tạo người lao động đi làm việc ở nước ngoài: Linh hoạt với các nghề đặc thù

Đó là kiến nghị của Công ty TNHH Huấn luyện, Cung ứng lao động và dịch vụ hàng hải (VINIC, Hải Phòng) với Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội về chính sách, pháp luật đối với việc đưa người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài.

Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội làm việc với Công ty TNHH Huấn luyện, Cung ứng lao động và dịch vụ hàng hải (VINIC)

Nhu cầu lớn, thu nhập cao, nhưng nguồn tuyển ít

VINIC là doanh nghiệp chuyên cung ứng sỹ quan/thuyền viên hàng hải làm việc cho các chủ tàu nước ngoài, trung bình khoảng 710 lượt người/năm; cổ đông chính là Trường Đại học Hàng hải Việt Nam, góp 70% vốn điều lệ. Với gần 30 năm kinh nghiệm hoạt động, Công ty đã xây dựng được uy tín với các đối tác là chủ tàu/công ty quản lý tàu tại Nhật Bản, Singapore, Ấn Độ...

Các hợp đồng cung ứng lao động của VINIC thường có mức lương và chế độ phúc lợi cạnh tranh, cao hơn khoảng 10 - 20% so với mặt bằng chung, mức thu nhập của người lao động từ 1.200 - 8.600 USD/tháng, tùy theo chức danh. Hiện Công ty quản lý khoảng 1.000 hồ sơ sỹ quan, thuyền viên; tỷ lệ chờ hợp đồng khoảng 44%; tỷ lệ tái tuyển dụng sau khi hết hợp đồng hàng năm đạt gần 83%.

Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội thăm phòng mô phỏng buồng kỹ thuật tàu biển tại Công ty TNHH Huấn luyện, Cung ứng lao động và dịch vụ hàng hải (VINIC)

Mặc dù nhu cầu lớn, thu nhập cao, nhưng nguồn tuyển các vị trí này hiện nay hạn chế. Tổng giám đốc VINIC Phạm Trung Kiên cho biết, trước đây, mỗi vị trí thuyền viên có 30 - 40 hồ sơ, nhưng nay chỉ 1 - 2 hồ sơ.

Nguyên nhân, theo ông Kiên, nghề đi biển có tính chất đặc thù, thuyền viên thường xuyên phải xa gia đình trong thời gian dài (9 tháng/năm), làm việc trong môi trường nhiều áp lực, rủi ro, đòi hỏi cao về sức khỏe, chuyên môn, ngoại ngữ, kỷ luật lao động và khả năng thích nghi quốc tế.

Các chính sách hỗ trợ phát triển nghề nghiệp cho lực lượng lao động đặc thù này vẫn còn hạn chế; chưa tạo được nền tảng bền vững để thu hút, đào tạo, giữ chân và nâng cao vị thế của thuyền viên Việt Nam trên thị trường lao động hàng hải quốc tế.

Một khó khăn khác là việc duy trì tham gia bảo hiểm xã hội đối với thuyền viên sau khi kết thúc hợp đồng làm việc ở nước ngoài. Ông Kiên giải thích: do đặc thù thuyền viên thường làm việc theo từng hợp đồng với chủ tàu nước ngoài, khi hợp đồng tuyển dụng chấm dứt và người lao động về nước, hợp đồng dịch vụ với Công ty cũng kết thúc, nên không còn căn cứ để đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc thông qua doanh nghiệp. Thực tế này làm giảm tính liên tục trong bảo đảm an sinh xã hội, gây tâm lý thiếu ổn định nghề nghiệp, đồng thời ảnh hưởng đến khả năng gắn kết lâu dài của thuyền viên với với nghề đi biển...

Giao quyền chủ động cho doanh nghiệp

Thực tế huấn luyện, cung ứng lao động và dịch vụ hàng hải cho các chủ tàu nước ngoài tại VINIC cho thấy một số khó khăn, vướng mắc trong thực hiện các quy định về giáo dục định hướng, cơ sở vật chất và chương trình huấn luyện.

Cụ thể, Điều 5, Nghị định 112/2021/NĐ-CP quy định để tổ chức giáo dục định hướng cho người lao động phải có phòng học và phòng nội trú cho ít nhất 100 người tại một thời điểm; phòng học có diện tích tối thiểu 1,4m2/học viên. Ông Phạm Trung Kiên cho rằng, quy định này không phù hợp khi định biên trung bình mỗi tàu khoảng 19 - 21 người, nên mỗi đợt Công ty đưa đi thường chỉ khoảng 20 người.

Tổng giám đốc VINIC Phạm Trung Kiên báo cáo Đoàn khảo sát

Ngoài ra, trên 50% lao động được tuyển chọn là người cùng địa bàn với trụ sở Công ty, không có nhu cầu lưu trú. Một số lao động ở địa phương khác cũng không có nhu cầu ở tại cơ sở lưu trú của doanh nghiệp. Vì vậy, yêu cầu có phòng nội trú cho 100 người theo định mức 3,5m2/người làm phát sinh chi phí không cần thiết và chưa sát thực tiễn.

”Trường hợp cần thiết, Công ty có thể tổ chức huấn luyện trực tiếp tại địa phương tuyển chọn lao động để tiết kiệm chi phí, thời gian và tạo thuận lợi hơn cho người lao động”, ông Kiên nói.

Tương tự là quy định doanh nghiệp phải duy trì quyền sử dụng hợp pháp cơ sở vật chất giáo dục định hướng trong suốt thời gian hoạt động dịch vụ. Tại VINIC, mỗi khóa giáo dục định hướng theo chương trình hiện hành chỉ khoảng 10 ngày. Việc bắt buộc duy trì cơ sở vật chất trong suốt thời gian hoạt động dịch vụ, kể cả khi không tổ chức khóa học, làm phát sinh chi phí duy trì không cần thiết cho doanh nghiệp.

Đoàn khảo sát của Ủy ban Văn hóa và Xã hội thăm phòng mô phỏng buồng lái tàu biển tại Công ty TNHH Huấn luyện, Cung ứng lao động và dịch vụ hàng hải (VINIC)

Vì thế, VINIC kiến nghị, giao doanh nghiệp dịch vụ chủ động tổ chức hoạt động giáo dục định hướng phù hợp với đặc thù ngành nghề, thị trường, đối tượng lao động và nhu cầu thực tế. Không quy định cứng về quy mô cơ sở vật chất tổ chức giáo dục định hướng; thay vào đó, quy định theo hướng bảo đảm điều kiện thực hiện phù hợp, hiệu quả và tiết kiệm.

Về thời lượng giáo dục định hướng, theo chương trình hiện hành là 74 tiết, tương đương gần 10 ngày học. Đối với sỹ quan, thuyền viên đã qua đào tạo chuyên ngành, có chứng chỉ chuyên môn và kinh nghiệm làm việc trên tàu biển nước ngoài, thời lượng này là dài, làm phát sinh chi phí và thời gian cho cả người lao động và đơn vị tổ chức.

Một số nội dung trong chương trình giáo dục định hướng hiện chưa thật sự phù hợp với đặc thù của lao động hàng hải, khi phần lớn sĩ quan, thuyền viên đã được đào tạo bài bản tại các trường đại học, cơ sở đào tạo nghề hàng hải, có kỹ năng chuyên môn, kinh nghiệm làm việc quốc tế và nhiều trường hợp được tái tuyển dụng liên tục theo các hợp đồng có thời hạn bình quân khoảng 9 tháng.

”Kiến nghị cho phép doanh nghiệp dịch vụ được chủ động điều chỉnh thời lượng, hình thức tổ chức giáo dục định hướng đối với lao động hàng hải, phù hợp với đặc thù làm việc trên tàu biển, thời gian hợp đồng ngắn, tính chất tái tuyển dụng thường xuyên và yêu cầu thực tế của từng thị trường tiếp nhận”, ông Kiên góp ý.