Đầu tư công bùng nổ, ngành xây dựng 'khát' tới 40% nhân lực

Thiếu tới 40% nhân lực, "cơn khát" lao động phủ bóng ngành xây dựng

Việc nhiều nhưng nhà thầu vẫn lo

Nếu như vài năm trước, nhiều doanh nghiệp xây dựng phải chật vật tìm kiếm dự án thì nay bức tranh của ngành đã thay đổi hoàn toàn. Hàng loạt công trình hạ tầng được triển khai đồng loạt trên cả nước giúp thị trường bước vào giai đoạn sôi động hiếm thấy. Thế nhưng, nghịch lý mới lại xuất hiện: doanh nghiệp không thiếu việc, mà thiếu người để làm.

Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các Nhà thầu Xây dựng Việt Nam (VACC), chưa bao giờ khối lượng công việc của các doanh nghiệp xây dựng lại lớn như hiện nay. Động lực tăng trưởng đến từ làn sóng đầu tư công quy mô lớn, với kế hoạch bố trí khoảng 1 triệu tỷ đồng trong năm 2026 cho các công trình hạ tầng trọng điểm.

Nguồn vốn này mở ra cơ hội lớn cho các doanh nghiệp xây dựng khi hàng loạt dự án cao tốc, sân bay, cầu, khu công nghiệp và công trình dân dụng đồng loạt được triển khai. Tuy nhiên, theo ông Hiệp, cùng với sự bùng nổ về khối lượng công việc là hàng loạt khó khăn mới phát sinh, từ cơ chế đơn giá đến bài toán nhân lực.

Thực tế cho thấy, nhiều gói thầu đầu tư công hiện không thu hút được nhà thầu tham gia. Nguyên nhân quan trọng là hệ thống định mức, đơn giá xây dựng chưa theo kịp diễn biến của thị trường.

Theo Chủ tịch VACC, đơn giá nhân công do Nhà nước công bố hiện vẫn ở mức khoảng 357.000 đồng/công đối với bậc thợ trung bình (bậc 3), trong khi doanh nghiệp phải chi từ 700.000 đồng đến 1 triệu đồng/công mới có thể tuyển dụng và giữ chân lao động.

Không chỉ chi phí nhân công, giá vật liệu xây dựng do các địa phương công bố cũng thấp hơn thực tế khoảng 15-20%, khiến nhiều doanh nghiệp khó cân đối hiệu quả tài chính khi tham gia đấu thầu.

"Chúng tôi đã nhiều lần kiến nghị Bộ Xây dựng và báo cáo Thủ tướng Chính phủ sớm điều chỉnh hệ thống định mức, đơn giá để tổng mức đầu tư sát thực tế hơn. Khi cơ chế giá phù hợp với thị trường, doanh nghiệp mới yên tâm tham gia đấu thầu và cạnh tranh lành mạnh", ông Hiệp nhấn mạnh.

Theo ông Hiệp, khó khăn về đơn giá có thể điều chỉnh bằng chính sách, nhưng thách thức lớn nhất hiện nay lại nằm ở nguồn nhân lực.

Đại diện một doanh nghiệp xây dựng tại Hà Nội cho biết, tình trạng thiếu hụt lao động lành nghề đang diễn ra ngày càng nghiêm trọng. Doanh nghiệp không chỉ gặp khó trong tuyển dụng công nhân kỹ thuật mà còn thiếu cả đội ngũ thợ có tay nghề cao, ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ thi công.

"Trung bình mỗi công trình lớn cần khoảng 600 công nhân, nhưng thực tế tại công trường hiện chỉ có chưa đến 400 lao động làm việc", vị đại diện doanh nghiệp chia sẻ.

Việc thiếu gần một nửa nhân lực khiến nhiều đơn vị buộc phải điều chỉnh kế hoạch thi công, tăng chi phí tuyển dụng và đối mặt với nguy cơ chậm tiến độ.

Thu nhập bấp bênh khiến lao động rời công trường

Sự khan hiếm lao động không chỉ phản ánh nhu cầu tăng mạnh của thị trường mà còn bắt nguồn từ sức hút ngày càng giảm của nghề xây dựng.

Một công nhân có nhiều năm kinh nghiệm cho biết, để theo nghề lâu dài, người lao động phải có sức khỏe tốt, chấp nhận làm việc ngoài trời trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt và cường độ lao động cao. Tuy nhiên, thu nhập lại phụ thuộc hoàn toàn vào số ngày công nên thiếu tính ổn định.

"Dù là thợ lành nghề, tôi cũng chỉ được trả khoảng 650.000 đồng/ngày công. Khi công trình tạm dừng hoặc thiếu việc thì thu nhập giảm ngay vì không có lương cố định hằng tháng như nhiều ngành nghề khác", người công nhân chia sẻ.

Theo nhiều lao động, thay vì tiếp tục bám công trường, không ít người đã chuyển sang làm việc tại các khu công nghiệp. Với mức lương ổn định, chế độ phúc lợi rõ ràng và cơ hội tăng thu nhập thông qua làm thêm giờ, khu công nghiệp đang trở thành lựa chọn hấp dẫn hơn đối với lao động phổ thông.

Ông Nguyễn Quốc Hiệp cho biết, khi các dự án hạ tầng được triển khai đồng loạt, nhu cầu lao động kỹ thuật tăng mạnh nhưng nguồn cung không theo kịp. Tình trạng thiếu nhân lực diễn ra ở hầu hết các vị trí, từ công nhân lành nghề đến kỹ sư xây dựng.

Đáng lo ngại hơn, các doanh nghiệp hiện không chỉ cạnh tranh về dự án mà còn cạnh tranh để giữ người. Những doanh nghiệp có tiềm lực tài chính mạnh sẵn sàng trả lương cao hơn mặt bằng chung để thu hút lao động, trong khi các doanh nghiệp quy mô nhỏ ngày càng khó tuyển dụng.

Theo tính toán của VACC, với năng suất bình quân của một công nhân xây dựng hạ tầng đạt khoảng 500-600 triệu đồng/năm, quy mô đầu tư công khoảng 1 triệu tỷ đồng khiến nhu cầu lao động tăng rất mạnh. Tuy nhiên, nguồn nhân lực hiện chỉ đáp ứng khoảng 50-60%, đồng nghĩa ngành xây dựng đang thiếu 30-40% lao động.

Một thực tế khác cũng được ông Hiệp chỉ ra là lực lượng lao động nông nhàn - nguồn cung chủ yếu của ngành xây dựng trước đây - hiện gần như không còn. Tại nhiều công trường, lao động đến từ các vùng đồng bào dân tộc thiểu số ngày càng chiếm tỷ lệ lớn, cho thấy thị trường lao động xây dựng đang thay đổi mạnh mẽ.

Để giải quyết bài toán này, VACC đã kiến nghị Bộ Xây dựng sớm triển khai chương trình phối hợp đào tạo nguồn nhân lực cho ngành.

Theo ông Hiệp, cùng với việc hoàn thiện hệ thống định mức, đơn giá xây dựng sát thực tế, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ là điều kiện tiên quyết để ngành xây dựng đáp ứng yêu cầu triển khai các dự án hạ tầng quy mô lớn trong giai đoạn tới. Chỉ khi giải được "nút thắt" nhân lực, ngành xây dựng mới có thể tận dụng hiệu quả cơ hội từ làn sóng đầu tư công và duy trì đà tăng trưởng bền vững.