ĐÀO TẠO NHÂN LỰC HỢP TÁC XÃ: BÀI 1 - Thế giới đào tạo từ nhà quản lý đến nhà kiến tạo hệ sinh thái

LỜI TÒA SOẠN

Phát triển kinh tế tập thể, hợp tác xã là chủ trương nhất quán của Đảng và Nhà nước, được khẳng định tại Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 16/6/2022 của Hội nghị Trung ương 5 khóa XIII và cụ thể hóa bằng Luật Hợp tác xã năm 2023, có hiệu lực từ ngày 1/7/2024. Nguồn lực dành cho khu vực này ngày một mở rộng, nhưng ở khâu thực thi vẫn tồn tại một câu hỏi trăn trở, đó là vì sao nhiều hợp tác xã đã được hỗ trợ vốn, đất đai và chính sách mà vẫn khó lớn.

Loạt ba bài viết của tác giả Lê Minh Hoan, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, đặt lời đáp ở một chỗ thường bị bỏ qua, đó là con người. Không phải vốn hay công nghệ, mà chất lượng đội ngũ lãnh đạo và mức độ hiểu biết của chính các thành viên mới là biến số quyết định một hợp tác xã đứng vững hay tan rã.

Bài thứ nhất nhìn ra thế giới, cho thấy Nhật Bản, Đức, Hà Lan hay Hàn Quốc đã chuyển từ đào tạo người quản lý sang đào tạo nhà lãnh đạo hợp tác. Bài thứ hai chỉ ra một nền tảng bị lãng quên là đào tạo chính các thành viên, chứ không chỉ riêng đội ngũ cán bộ. Bài thứ ba đề xuất một cách làm mới, chuyển từ đào tạo kiến thức sang kiến tạo năng lực, với mô hình trường học không tường mà Đồng Tháp có thể đi tiên phong.

Tạp chí Kinh Doanh trân trọng giới thiệu cùng bạn đọc. Tựa đề, các tiêu đề và phần hộp dữ liệu do tòa soạn biên tập; nội dung và quan điểm trong bài thuộc về tác giả.

Trong bối cảnh kinh tế hợp tác trở thành một trong những trụ cột của phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững, năng lực của đội ngũ lãnh đạo hợp tác xã (HTX) ngày càng được nhìn nhận là yếu tố quyết định thành bại.

Nhiều nghiên cứu quốc tế cho thấy khác biệt giữa một HTX cầm chừng và một HTX phát triển mạnh không nằm chủ yếu ở quy mô vốn, công nghệ hay chính sách hỗ trợ, mà ở chất lượng quản trị và năng lực của người đứng đầu.

Chính vì vậy, nhiều quốc gia có phong trào HTX phát triển như Nhật Bản, Đức, Hà Lan, Hàn Quốc hay Canada đã xây dựng hệ thống đào tạo giám đốc HTX một cách bài bản, liên tục và chuyên nghiệp. Đáng chú ý, xu hướng chung hiện nay không còn dừng lại ở việc đào tạo người quản lý một tổ chức kinh tế tập thể, mà hướng tới đào tạo những nhà lãnh đạo cộng đồng và nhà kiến tạo hệ sinh thái phát triển.

Từ người quản lý HTX đến nhà lãnh đạo hợp tác

Lịch sử phát triển HTX cho thấy một chuyển biến rõ rệt trong cách hiểu về vai trò người đứng đầu. Ở giai đoạn đầu, giám đốc HTX chủ yếu điều hành sản xuất, quản lý tài chính và thực thi các quyết định của hội đồng quản trị. Nhưng khi nền kinh tế vận hành theo chuỗi giá trị và mạng lưới liên kết đa tác nhân, yêu cầu đối với họ cũng đổi khác.

Người giám đốc hôm nay không chỉ trông coi tài sản của tổ chức, mà còn phải đại diện lợi ích thành viên, gây dựng niềm tin trong cộng đồng, kết nối doanh nghiệp và thị trường, dẫn dắt đổi mới sáng tạo, thích ứng với biến đổi khí hậu và chuyển đổi số, đồng thời điều phối các mối quan hệ trong toàn bộ hệ sinh thái ngành hàng.

Lớp Tập huấn “Đào tạo giảng viên về chuyển đổi số” (từ ngày 22–23/5/2026) trong khuôn khổ dự án “Thanh niên trong các HTX là chủ thể của chuyển đổi số tại cộng đồng địa phương” do Liên minh Châu Âu tài trợ.

Từ yêu cầu mới đó, các chương trình đào tạo giám đốc HTX hiện đại thường được dựng trên ba nhóm năng lực cốt lõi. Trước hết là năng lực quản trị kinh doanh, gồm quản trị chiến lược, tài chính, marketing và thương hiệu, chuỗi cung ứng, nhân lực và chuyển đổi số.

Tiếp đến là năng lực quản trị hợp tác xã, tức là hiểu bản chất và nguyên tắc HTX, quản trị dân chủ, phát triển thành viên, quản trị lợi ích chung, xử lý xung đột và xây dựng đồng thuận.

Sau cùng là năng lực lãnh đạo xã hội, thể hiện ở kỹ năng kết nối cộng đồng, đối thoại, huy động nguồn lực, xây dựng mạng lưới hợp tác và dẫn dắt thay đổi. Chính nhóm năng lực thứ ba này tạo nên khác biệt giữa một người quản lý đơn thuần và một nhà lãnh đạo hợp tác.

Bốn cách tiếp cận, một xu hướng chung

Mỗi nền HTX lớn để lại một bài học riêng. Tại Nhật Bản, hệ thống Japan Agricultural Cooperatives (JA) là mô hình đào tạo dựa trên triết lý phụng sự thành viên. Các chương trình dành cho lãnh đạo hợp tác xã không chỉ trang bị kiến thức về kinh tế nông nghiệp, quản trị, tài chính mà còn đặc biệt đề cao triết lý phụng sự thành viên, trách nhiệm xã hội, phát triển cộng đồng và xây dựng niềm tin với nông dân. Điểm nổi bật của mô hình này là đào tạo gắn chặt với thực tiễn. Thay vì thiên về lý thuyết, học viên thường xuyên được tham quan, thực tập và trao đổi kinh nghiệm tại các hợp tác xã hoạt động hiệu quả, qua đó học cách xử lý những tình huống cụ thể hơn là tiếp cận lý thuyết thuần túy.

Nước Đức, cái nôi của phong trào HTX hiện đại với tư tưởng Friedrich Wilhelm Raiffeisen, lại đi theo hướng chuyên nghiệp hóa nghề quản trị HTX. Thông qua German Cooperative and Raiffeisen Confederation duy trì một hệ thống đào tạo lãnh đạo HTX mang tính nghề nghiệp cao. Nhiều vị trí lãnh đạo HTX quy mô lớn đòi hỏi người quản lý phải có chứng chỉ chuyên môn tương đương chuẩn quản trị doanh nghiệp, bao trùm từ luật HTX, kế toán, kiểm toán đến quản trị rủi ro và quản trị thành viên.

Hà Lan là quốc gia sở hữu nhiều hợp tác xã nông nghiệp quy mô toàn cầu, trong đó Royal FrieslandCampina là một điển hình tiêu biểu về phát triển đội ngũ lãnh đạo. Các chương trình đào tạo không chỉ trang bị kiến thức quản trị cơ bản mà tập trung nâng cao năng lực dẫn dắt thị trường thông qua việc thấu hiểu người tiêu dùng, xây dựng và phát triển thương hiệu, thúc đẩy đổi mới sáng tạo, quản trị chất lượng và hoạch định chiến lược quốc tế hóa. Theo cách tiếp cận này, giám đốc hợp tác xã không còn chỉ đóng vai trò tổ chức sản xuất hay điều phối hoạt động nội bộ, mà phải trở thành người kiến tạo giá trị gia tăng cho sản phẩm, mở rộng thị trường và mang lại lợi ích bền vững cho cộng đồng thành viên.

Trong khi đó, Hàn Quốc lại nhấn mạnh tính thực hành và học tập suốt đời. Liên đoàn Hợp tác xã Nông nghiệp Quốc gia (National Agricultural Cooperative Federation - NACF) xây dựng hệ thống đào tạo liên tục dành cho cán bộ hợp tác xã ở nhiều cấp độ khác nhau. Thay vì tập trung vào những chương trình dài hạn mang tính hàn lâm, mô hình này ưu tiên các khóa học ngắn hạn, đào tạo theo chuyên đề và phương pháp học thông qua các tình huống thực tế phát sinh trong quá trình quản lý, điều hành. Hoạt động chia sẻ kinh nghiệm giữa các hợp tác xã cũng được coi là một phần quan trọng của quá trình học tập. Cách tiếp cận này xuất phát từ quan điểm rằng năng lực lãnh đạo không phải là kết quả của một khóa đào tạo duy nhất, mà được hình thành và bồi đắp thông qua quá trình học tập suốt đời, liên tục thích ứng với sự thay đổi của thị trường và nhu cầu của thành viên.

Dù khác nhau về cách làm, các nước đều tổ chức đào tạo theo nhiều tầng nấc, từ những khóa ngắn hạn vài ngày đến vài tuần để cập nhật kiến thức và xử lý vấn đề thực tiễn, đến chứng chỉ nghề nghiệp kéo dài vài tháng đến một năm nhằm chuẩn hóa năng lực quản trị, và cả những chương trình đại học, sau đại học chuyên sâu về kinh tế hợp tác. Bước sang thế kỷ XXI, nội dung đào tạo tiếp tục được bồi đắp thêm nhiều chủ đề mới do kinh tế số, biến đổi khí hậu và yêu cầu phát triển bền vững đặt ra, từ trí tuệ nhân tạo, quản trị dữ liệu, kinh tế tuần hoàn, tài chính xanh đến thương mại điện tử, truy xuất nguồn gốc và xây dựng thương hiệu vùng miền, quản trị đổi mới sáng tạo.

Từ góc nhìn học thuật, có thể nhận thấy một sự chuyển dịch quan trọng trong tư duy phát triển hợp tác xã trên thế giới. Đào tạo giám đốc hợp tác xã không còn dừng ở mục tiêu tạo ra những người điều hành một tổ chức đơn lẻ, mà hướng tới hình thành những nhà lãnh đạo có khả năng điều phối các mối quan hệ kinh tế, xã hội và môi trường trong toàn bộ hệ sinh thái ngành hàng.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, thành công của hợp tác xã không thể tách rời chất lượng của đội ngũ lãnh đạo. Nếu trước đây giám đốc hợp tác xã chủ yếu được xem là người quản lý sản xuất, thì ngày nay họ được kỳ vọng trở thành nhà lãnh đạo chiến lược, người kết nối cộng đồng, kiến tạo giá trị chung và dẫn dắt quá trình đổi mới.

Nói cách khác, xu hướng của thế giới đang chuyển từ đào tạo "người quản lý hợp tác xã" sang đào tạo "nhà lãnh đạo hợp tác", từ tư duy điều hành nội bộ sang tư duy phát triển hệ sinh thái. Đây cũng là một hướng tiếp cận quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm tính bền vững của khu vực kinh tế hợp tác trong bối cảnh mới.

Lê Minh Hoan

GÓC NHÌN VIỆT NAM

Ở Việt Nam, bức tranh đào tạo đội ngũ quản trị hợp tác xã vừa cho thấy bước tiến, vừa lộ rõ khoảng cách so với kỳ vọng. Đến cuối năm 2025, cả nước có 135.986 cán bộ quản lý HTX, trong đó gần 70% đã được đào tạo, bồi dưỡng ngắn hạn (tăng 26,5% so với năm 2020); số có trình độ cao đẳng, đại học trở lên đạt 34.755 người, chiếm 25,5% và tăng 47,4% so với đầu nhiệm kỳ. Riêng hệ thống Liên minh HTX Việt Nam đã tổ chức 2.147 lớp đào tạo cho hơn 103.223 lượt cán bộ, thành viên và cử 108 đoàn ra nước ngoài học tập, khảo sát kinh nghiệm.

Đáng chú ý, chỉ tiêu "ít nhất 85% cán bộ quản trị, điều hành được đào tạo, bồi dưỡng" của nhiệm kỳ 2020-2025 đã không đạt, là một trong hai chỉ tiêu không hoàn thành. Khoảng cách giữa con số gần 70% ấy với tầm vóc nhà lãnh đạo hợp tác mà bài viết đề cập cho thấy dư địa phía trước còn rất lớn.

Nguồn: Dự thảo Báo cáo chính trị của Ban Chấp hành Liên minh Hợp tác xã Việt Nam khóa VI trình Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII, nhiệm kỳ 2026-2031; số liệu tính đến 31/12/2025 (số liệu mang tính dự thảo).