Đập tan chiêu núp bóng 'phản biện' để xuyên tạc, chống phá trên không gian mạng

Không còn tung tin giả thô sơ, các đối tượng chống phá ngày càng lợi dụng AI, Deepfake và cắt ghép thông tin chính thống để bóp méo sự thật, dẫn dắt dư luận. (Ảnh chụp màn hình)

Thông tin xuyên tạc núp bóng “phản biện”

Trả lời PV Báo Điện tử VTC News, Thạc sĩ, luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM) chia sẻ thông tin xuyên tạc trên không gian mạng ngày càng ít xuất hiện dưới dạng những lời bịa đặt thô vụng, dễ nhận biết. Tinh vi hơn, chúng có thể bắt đầu từ một sự kiện có thật, một vấn đề đang được dư luận quan tâm, sau đó cắt xén bối cảnh, gán ghép động cơ hoặc đưa ra những suy diễn không có căn cứ dưới vỏ bọc “phản biện”, “góc nhìn khác”.

Khi những cách diễn giải như vậy được lặp đi lặp lại và khuếch đại trên mạng xã hội, điều bị tác động không chỉ là nhận thức về một sự việc cụ thể mà có thể là niềm tin của người tiếp nhận thông tin.

“Một trong những đặc điểm của thông tin xuyên tạc trên không gian mạng hiện nay là không nhất thiết phải bịa đặt toàn bộ câu chuyện. Khó nhận diện hơn, những kẻ chống phá sử dụng những dữ kiện có thật, sau đó lựa chọn, sắp xếp hoặc đặt chúng vào một cách diễn giải nhằm dẫn người xem tới nhận thức sai lệch”, luật sư Hoàng Hà bày tỏ.

Bên cạnh đó, luật sư Hoàng Hà cũng đánh giá, đây là dạng thông tin nguy hiểm hơn việc bịa đặt hoàn toàn bởi phần lớn dữ kiện được sử dụng có thể đều là thật. Người tiếp nhận kiểm tra từng chi tiết riêng lẻ vẫn thấy đúng, nhưng khi chúng bị tách khỏi hoàn cảnh phát sinh, lược bỏ thông tin quan trọng hoặc sắp xếp theo một trật tự có chủ ý, tổng thể câu chuyện lại dẫn tới một nhận thức sai.

“Điểm khó nhận diện nằm ở chỗ sự sai lệch không nằm ngay trong từng câu chữ mà nằm trong cách kiến tạo thông điệp“, ông Hà nói.

Chẳng hạn, một phát biểu có thật nhưng chỉ trích một phần, bỏ câu trước hoặc câu sau có thể làm thay đổi ý nghĩa của người nói. Một số liệu đúng cũng có thể tạo nhận thức sai nếu được đặt cạnh số liệu thuộc giai đoạn, địa bàn hoặc điều kiện hoàn toàn khác.

Theo luật sư Hoàng Hà, vì “nguyên liệu” có thể là sự thật nên dạng thông tin này dễ tạo lòng tin, khó phản bác bằng một thao tác kiểm chứng đơn giản. Muốn đánh giá thông tin, không thể chỉ kiểm tra từng dữ kiện riêng biệt mà cần xem xét cả bối cảnh, nguồn gốc, cách lựa chọn, trình bày và thông điệp cuối cùng được tạo ra.

Những vấn đề liên quan trực tiếp đến quyền lợi, tài sản, cơ hội và niềm tin của người dân vì thế thường trở thành mục tiêu.

Trong công tác phòng, chống tham nhũng và công tác cán bộ, việc cơ quan có thẩm quyền xử lý cán bộ vi phạm có thể bị gán ghép thành “đấu đá nội bộ”, “thanh trừng phe phái”, hướng sự chú ý khỏi bản chất xử lý sai phạm sang những suy diễn không có căn cứ.

Tương tự, các vấn đề về đất đai, quy hoạch, đền bù, giải phóng mặt bằng hay những bất cập trong đời sống vốn dễ thu hút sự chú ý và tạo cảm xúc xã hội. Một vụ việc riêng lẻ từ đó có thể bị đẩy thành kết luận về cả một chính sách.

Thực tế, một số quy hoạch lớn đang được Hà Nội nghiên cứu, triển khai từng xuất hiện thông tin sai lệch. Với Trục đại lộ cảnh quan sông Hồng, chẳng hạn, có luận điệu cho rằng việc thu hồi đất ngoài đê nhằm giao cho doanh nghiệp tư nhân phát triển bất động sản thương mại, phục vụ lợi ích của một nhóm người và đẩy người thu nhập thấp ra xa trung tâm.

Luật sư Hoàng Hà

Luật sư Hoàng Hà chỉ ra thủ đoạn thường gặp là lấy một sự việc có thật làm điểm xuất phát, sau đó mở rộng phạm vi kết luận vượt quá những gì chứng cứ cho phép.

“Sai phạm của một cá nhân có thể bị quy thành sai phạm của cả bộ máy. Một dự án chậm tiến độ có thể bị suy diễn thành chủ trương có động cơ không minh bạch. Một trường hợp bồi thường chưa thỏa đáng có thể bị dùng để phủ nhận toàn bộ chính sách đất đai“, ông Hà phân tích.

Cùng một phương thức có thể được sử dụng với lịch sử - lĩnh vực đặc biệt nhạy cảm bởi gắn với nhận thức, tình cảm và niềm tin của cộng đồng.

Một bức ảnh, câu nói, sự kiện hay nhân vật lịch sử đều có thể là tư liệu xác thực. Nhưng một bức ảnh thật đặt sai bối cảnh có thể kể một câu chuyện sai; một câu nói bị cắt phần trước, phần sau có thể mang ý nghĩa khác; một hạn chế trong một thời điểm cụ thể, nếu bị tách khỏi điều kiện lịch sử và suy rộng, có thể được sử dụng để phủ nhận cả một giai đoạn.

Những nội dung như vậy thường được đóng gói dưới những tên gọi kích thích sự tò mò như: giải mã lịch sử, góc khuất lịch sử, sự thật ít người biết, tư liệu chưa từng công bố... Thay vì khẳng định trực tiếp, người làm nội dung liên tục đặt câu hỏi: “Tại sao điều này không được nhắc tới?“, “Liệu sự thật có khác những gì chúng ta từng biết?“, “Có điều gì đang bị che giấu?“.

Trên mạng xã hội, những cách diễn giải ấy còn được khuếch đại bởi sự lặp lại. Một luận điểm có thể xuất hiện trong video, rồi tiếp tục được nhắc dưới dạng hình ảnh, bài viết, bình luận hoặc được nhiều tài khoản chia sẻ.

Theo luật sư Hà, hàng chục tài khoản tưởng như những nguồn độc lập trên thực tế có thể chỉ đang sao chép từ cùng một nguồn ban đầu. Nguy hiểm hơn là con người thường có xu hướng tin hơn vào những thông tin đã trở nên quen thuộc

“Một nhận định nghe lần đầu có thể gây nghi ngờ, nhưng khi gặp lại nhiều lần, người dùng dần giảm sự cảnh giác và dễ coi đó như một điều ai cũng biết. Khi thuật toán tiếp tục đề xuất những nội dung tương tự, người dùng còn có thể rơi vào một môi trường thông tin mà trong đó quan điểm đối lập gần như không xuất hiện“, ông Hà nói.

Video ngắn càng thuận lợi cho việc gieo nghi vấn. Một sự kiện lịch sử có thể kéo dài nhiều năm, liên quan đến nhiều nhân vật và chỉ được hiểu đầy đủ khi đặt trong bối cảnh chính trị, kinh tế, xã hội cụ thể. Vài chục giây khó chứa được những lớp thông tin ấy, nhưng lại đủ để đưa ra một chi tiết gây sốc hoặc câu hỏi có tính ám thị.

Luật sư Hoàng Hà cho rằng rủi ro lớn nhất là biến một vấn đề phức tạp thành một kết luận quá đơn giản. Người xem có thể nhớ rất rõ một chi tiết nhưng lại hiểu sai toàn bộ sự việc. Đáng lưu ý, câu hỏi ám thị không trực tiếp khẳng định điều gì nên tạo cảm giác người làm nội dung chỉ đang “đặt vấn đề”, trong khi thực tế có thể hướng người xem tới một kết luận đã định sẵn.

Nguy cơ càng phức tạp với sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI). Trước đây thông tin sai lệch chủ yếu dựa vào cắt ghép hoặc thay đổi bối cảnh của tư liệu có sẵn, thì giờ đây AI cho phép tạo ra hình ảnh, âm thanh, video trông như thật nhưng thực tế chưa từng tồn tại.

Nếu một bức ảnh thật có thể bị đặt sai bối cảnh, AI còn có thể tạo ra cả bức ảnh không tồn tại. Nếu một phát ngôn có thể bị cắt xén, công nghệ nhân bản giọng nói còn có thể tạo ra câu nói mà nhân vật chưa từng phát ngôn. Khi những sản phẩm đó được gắn với một nhân vật hoặc sự kiện lịch sử, thêm màu phim cũ hay chú thích kiểu “tư liệu vừa được giải mật”, một sản phẩm được tạo hôm nay có thể mang dáng vẻ của tài liệu từ hàng chục năm trước.

Để sự thật không thua trên không gian mạng

Những đối tượng chống phá lợi dụng các chủ đề công chúng quan tâm, sử dụng một phần thông tin có thật để tạo độ tin cậy, rồi dẫn dắt người xem bằng những cách diễn giải sai lệch. Mạng xã hội và công nghệ mới càng khiến những nội dung này được tạo ra, phát tán nhanh và khó nhận diện hơn.

Trong cuộc cạnh tranh thông tin đó, chỉ phát hiện và gỡ bỏ nội dung sai là chưa đủ. Vấn đề đặt ra thông tin chính xác xuất hiện đủ sớm, dễ tiếp cận và đủ sức thuyết phục trước khi những cách diễn giải sai lệch chiếm lĩnh khoảng trống thông tin.

Hình ảnh tải đạn gắn với Anh hùng Lực lượng Vũ trang Nhân dân Ngô Thị Tuyển bị các đối tượng miệt thị xúc phạm trên mạng xã hội (Nguồn: Công an tỉnh Lai Châu)

Yêu cầu này thể hiện rõ trong lĩnh vực lịch sử, khi ngày càng nhiều người trẻ tìm hiểu quá khứ qua mạng xã hội, video ngắn và các nền tảng số. Vì vậy, bảo vệ sự thật lịch sử không chỉ là bác bỏ thông tin xuyên tạc mà còn đòi hỏi đổi mới cách truyền tải thông tin chính xác để tiếp cận công chúng nhanh hơn, hiệu quả hơn.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội, nhận định thông tin xuyên tạc lịch sử có “đất sống” một phần do cách truyền tải thông tin chính thống đôi khi còn chậm, khô cứng và chưa đủ sức cạnh tranh trên nền tảng số.

Theo đại biểu Bùi Hoài Sơn, sự chậm trễ hay kém hấp dẫn của thông tin chính thống không thể là lý do biện minh cho hành vi xuyên tạc lịch sử. Trách nhiệm trước hết thuộc về người tạo ra, phát tán tin giả và những nền tảng để nội dung sai lệch lan truyền.

“Nhưng chúng ta cũng phải nhìn thẳng vào một thực tế: nếu không gian thông tin chính thống để lại những ‘khoảng trống’, thì tin giả, tin sai và những cách diễn giải méo mó rất dễ điền vào khoảng trống ấy. Trong môi trường số, sự thật không tự nhiên chiến thắng chỉ vì nó là sự thật. Sự thật còn phải được truyền tải nhanh, dễ hiểu, hấp dẫn và đến đúng nơi công chúng đang hiện diện“, ông Sơn nói.

Ông Sơn cho rằng điểm nghẽn không nằm ở việc thiếu tư liệu hay những câu chuyện lịch sử hấp dẫn mà chủ yếu ở cách tổ chức nội dung và đưa tri thức lịch sử vào hệ sinh thái truyền thông mới.

Lịch sử đôi khi vẫn được kể theo cách của sách giáo khoa, phòng hội thảo hay những dịp kỷ niệm, trong khi người trẻ tiếp nhận thông tin hằng ngày qua Facebook, TikTok, YouTube, podcast, reel, game, đồ họa hay AI. Khoảng cách giữa “kho sử liệu” với “newsfeed” của người trẻ vì thế vẫn còn xa.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, bên cạnh ngăn chặn, xử lý thông tin xuyên tạc, cần chuyển sang tư duy chủ động hơn: không chỉ “dọn rác” trên không gian mạng mà phải “trồng hoa”, tạo ra nhiều nội dung chính xác, hấp dẫn và đủ sức cạnh tranh.

“Khi những câu chuyện lịch sử chính xác, nhân văn và hấp dẫn chiếm lĩnh được không gian số, đó mới là cách phòng chống tin giả bền vững nhất“, ông Sơn nhấn mạnh.

Một trong những giải pháp được PGS.TS Bùi Hoài Sơn đề xuất là chuyển từ tư duy “truyền đạt lịch sử” sang “kể chuyện lịch sử”. Người trẻ không nhất thiết ngại lịch sử, điều họ ngại có thể là cách kể quá xa với đời sống.

Đằng sau mỗi sự kiện là những con người, lựa chọn và số phận cụ thể. Một câu chuyện có thể bắt đầu từ lá thư của người lính, bức ảnh cũ, hiện vật trong bảo tàng hay một địa danh quen thuộc, rồi từ một chi tiết nhỏ mở ra bối cảnh của cả một giai đoạn.

Ông Sơn gợi ý cách tiếp cận “một câu chuyện lịch sử - nhiều tầng”, trong đó video ngắn đóng vai trò thu hút sự chú ý, sau đó dẫn người xem tới những nội dung chuyên sâu hơn như bài báo, podcast, phim tài liệu, sử liệu, bảo tàng hay cơ sở dữ liệu. “Như vậy, video ngắn không thay thế tri thức sâu mà trở thành cánh cửa vào lịch sử“, ông nói.

Để làm được điều này, theo ông, cần sự kết hợp giữa giới nghiên cứu, báo chí, người làm nghệ thuật, công nghệ và sáng tạo nội dung. Nhà nghiên cứu bảo đảm tính chính xác, người sáng tạo tìm cách kể hấp dẫn, còn công nghệ giúp mở rộng trải nghiệm và khả năng tiếp cận.

“Điều quan trọng là phải hiểu rằng ‘bắt trend’ không có nghĩa là chạy theo giới trẻ, mà là tìm ngôn ngữ để những giá trị của lịch sử có thể bước vào đời sống của giới trẻ“, Ủy viên chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội nêu quan điểm.

Tuy nhiên, đổi mới cách kể hay “bắt trend” không đồng nghĩa với đơn giản hóa, giải trí hóa lịch sử bằng mọi giá. Người sáng tạo có thể sử dụng hoạt hình, âm nhạc, meme, đồ họa, AI hay phim ngắn, nhưng những dữ kiện cốt lõi về con người, thời gian, địa điểm, bản chất sự kiện và bối cảnh lịch sử không thể tùy tiện thay đổi.

“Có những ‘lằn ranh đỏ’ không thể vượt qua: không xuyên tạc sự kiện, không biến hư cấu thành sự thật, không cắt ghép tư liệu làm thay đổi bản chất, không xúc phạm nhân vật lịch sử, anh hùng, liệt sĩ hay khai thác bi kịch lịch sử để câu view.

Đặc biệt, trong thời đại AI, mọi hình ảnh, giọng nói hay tình huống được tái tạo bằng công nghệ phải được chú thích rõ ràng, giúp công chúng phân biệt đâu là tư liệu thật, đâu là sản phẩm phục dựng“, ông Sơn nói.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng cần khuyến khích những thử nghiệm mới trong cách kể chuyện lịch sử, nhưng càng sáng tạo càng phải có trách nhiệm.

“Có thể làm lịch sử gần hơn với người trẻ, nhưng không được làm lịch sử nhỏ đi. Có thể trẻ hóa cách kể, nhưng không được ‘trẻ hóa’ sự thật. Cái hấp dẫn phải phục vụ cho cái đúng, chứ không thể hy sinh cái đúng để đổi lấy sự hấp dẫn“, ông Sơn nói.

Một video vài chục giây có thể đủ để gieo nghi vấn về một chủ trương, một vụ việc hay một sự kiện lịch sử, trong khi để kiểm chứng nghi vấn ấy đôi khi cần hàng loạt dữ kiện, văn bản và bối cảnh.

Bởi vậy, đấu tranh với thông tin xuyên tạc không thể chỉ chờ cái sai xuất hiện rồi gỡ bỏ. Thông tin đúng phải có mặt đủ sớm, ngay tại những không gian công chúng đang tiếp nhận thông tin và bằng những cách thể hiện phù hợp với họ.

Trên không gian mạng, sự thật không chỉ cần được bảo vệ. Sự thật còn phải được truyền tải đủ nhanh, đủ thuyết phục và quan trọng nhất, đủ căn cứ để người tiếp nhận biết vì sao họ có thể tin vào nó.