Đất tuồng vang tiếng trống chầu

Rộn ràng sửa soạn đón xuân

Về Tiến Bào (phường Phù Khê) những ngày cuối năm cũng là lúc các thành viên câu lạc bộ tuồng bước vào guồng chuẩn bị cho mùa diễn sắp tới. Tại nhà ông Đàm Văn Đức - người đang đảm nhiệm việc thờ Tổ nghề và bảo quản phục trang, đạo cụ, các thành viên trong Ban Chủ nhiệm vừa thảo luận về lịch diễn cho mùa xuân mới, vừa sắp xếp lại áo mão, hài hia. Những bộ hoàng bào, áo đỏ, áo tía được đính lại cúc, chỉnh sửa từng đường thêu, mũi chỉ. Đạo cụ, thương kiếm, trống chầu được lau chùi, sắp đặt. Kịch mục vở diễn được đào, kép nhắc lại, phân vai, ôn luyện...

Một buổi biểu diễn phục vụ Nhân dân của Câu lạc bộ Tuồng Tiến Bào.

Vốn là đất tuồng có truyền thống lâu đời, cứ khoảng cuối tháng 11, đầu tháng 12 âm lịch, nhiều địa phương trong vùng lại chủ động liên hệ với các "trùm tuồng" để đặt lịch biểu diễn phục vụ Nhân dân vào dịp đầu xuân năm mới. Nghệ nhân Đàm Xuân Trung, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Tuồng Tiến Bào chia sẻ: Trong tháng Chạp là chúng tôi cơ bản sắp xếp xong lịch diễn cho suốt tháng Giêng, tháng Hai và đến tận hội Gióng mùng 9/4 âm lịch mới kết thúc. Bắc Ninh là vùng đất có nhiều lễ hội, vì thế mùa xuân cũng là mùa diễn tuồng. Hội làng chính là không gian nuôi dưỡng nghệ thuật tuồng. Mỗi độ Tết đến xuân về, hễ các làng mở hội là người dân lại hỏi xem năm nay có diễn tuồng không. Như ở Đồng Kỵ hay Ninh Hiệp, có những năm chúng tôi diễn liên tục 8-10 buổi. Phục vụ xong hội làng lại vào diễn ở các nhà thờ họ, lễ mừng thọ, rồi vào đình, vào đám của từng xóm...

Nếu ở cùng một làng, sẽ không lặp lại những vở mà năm trước đã diễn. Vì vậy, câu lạc bộ tuồng sẽ phải dự trù sẵn hàng chục vở để các địa phương lựa chọn trước. Điều đó cũng đồng nghĩa với việc các đào, kép phải "nằm lòng" rất nhiều vở, từ tuồng truyền thống đến tuồng lịch sử, cách mạng; từ những vở kinh điển như Sơn Hậu, Triệu Đình Long cứu chúa, Nữ tướng Đào Tam Xuân… đến các vở tuồng lịch sử, tuồng cách mạng như: Chim báo bão, Lý Công Uẩn đăng quang, Lý Công Uẩn dời đô, Người mẹ Nguyễn Văn Cừ... Với vốn liếng gần 45 năm theo nghiệp tuồng, trong đó có 28 năm giữ vai trò chủ nhiệm, Nghệ nhân Đàm Xuân Trung tự hào: "Hỏi đến vai diễn nào chúng tôi cũng có sẵn ở trong đầu nên không cần tập luyện nhiều, chỉ tập hợp nhau một buổi trước khi diễn để thống nhất phân vai, ai đảm nhiệm vai nào thì tự ôn luyện vai đó, đến ngày diễn thì tự hóa trang. Mặc dù không chuyên nhưng mỗi năm chúng tôi cũng biểu diễn khoảng 50-70 buổi, chủ yếu dịp đầu xuân".

Cùng với Tiến Bào, ở vùng Từ Sơn còn có những đoàn tuồng nổi tiếng như Tam Lư, Đồng Kỵ, Đa Hội, Đình Bảng... Nơi đây, người dân không chỉ yêu tuồng mà còn sẵn sàng góp tiền, góp công, góp của để "nuôi" tuồng. Đặc biệt, ở Tam Lư (phường Đồng Nguyên) từng có nhiều người biết hát, biết diễn tuồng nên còn được gọi là đất "vua giả". Tuồng Tam Lư hình thành từ cuối thế kỷ XVIII, đầu thế kỷ XIX, gắn với tên tuổi của nhiều trùm tuồng, nghệ nhân nổi danh như kép Ba Tuyên, kép Nhã, kép Hán... Năm 1946, đoàn tuồng Tam Lư được thành lập và phát triển rực rỡ cho đến những năm 1984-1986. Sau một thời gian gián đoạn, năm 1992, Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Đức Tú là diễn viên chuyên nghiệp của Đoàn Tuồng Hà Bắc nghỉ chế độ đã về lại quê hương tái lập đoàn tuồng. Từ đó đến nay, Câu lạc bộ tuồng Tam Lư hoạt động sôi nổi, đạt nhiều giải thưởng, huy chương với những vở diễn để lại dấu ấn sâu sắc trong lòng khán giả.

Đau đáu giữ nghề

Ông Đàm Văn Đức, thành viên Câu lạc bộ tuồng Tiến Bào cho biết: "Ở làng Tiến Bào này, khoảng 3/4 số hộ gia đình có người biết hát tuồng. Riêng gia đình tôi đã có bốn thế hệ nối tiếp giữ nghề. Hiện nay, ngoài tôi còn có anh trai, chị dâu, con cháu cùng sinh hoạt trong câu lạc bộ".

Dù mỗi người một công việc mưu sinh, người làm ruộng, làm mộc, người buôn bán, người làm bảo vệ ở khu công nghiệp... nhưng hễ được gọi đi diễn tuồng là ai nấy đều hồ hởi, sẵn sàng gác lại việc riêng. Không cần sân khấu hoành tráng, không cần âm thanh, ánh sáng hiện đại, tuồng với tính ước lệ cao vẫn mở ra cả một thế giới nghệ thuật bằng hình thể, vũ đạo, lời ca và âm nhạc. Chính sự cô đọng, giàu biểu tượng ấy khiến tuồng có sức cuốn hút bền bỉ, khiến những người mộ điệu dù đã thuộc làu các vở diễn vẫn muốn xem đi xem lại...

Nghệ sĩ Ưu tú Nguyễn Đức Tú, Chi hội Phó Chi hội Sân khấu, Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh và là Chủ nhiệm Câu lạc bộ Tuồng Đồng Nguyên khẳng định: Thế hệ những người đang hoạt động nghệ thuật tuồng ở Bắc Ninh hiện nay thực sự là thế hệ vàng. Họ yêu nghề, say nghề, tự nguyện và tự chủ về tài chính. Bền bỉ vượt qua mọi khó khăn, các câu lạc bộ tuồng đã tích cực hoạt động và có sự phát triển mạnh mẽ về cả quy mô tổ chức, chất lượng nghệ thuật. Qua đó, vừa phục vụ nhu cầu hưởng thụ đời sống văn hóa tinh thần của Nhân dân vừa góp phần thiết thực vào quá trình sáng tạo, gìn giữ và phát huy vốn văn hóa truyền thống của dân tộc.

Lao động nghệ thuật tuồng vốn công phu, vất vả. Quá trình tập luyện gian nan, việc đầu tư dàn dựng vở mới tốn nhiều thời gian, công sức. Nghệ nhân Đàm Xuân Trung trăn trở: Người xem tuồng vẫn đông, tuồng vẫn còn sức sống nhưng việc tìm kiếm lớp trẻ kế cận thật sự tâm huyết với nghề lại vô cùng khó khăn. Trước đây, lớp tuồng đồng ấu của Tiến Bào từng đào tạo được hơn 20 cháu, song đến tuổi trưởng thành, phần lớn các cháu đều rẽ hướng khác để mưu sinh, chỉ còn 2 - 3 cháu theo nghề. Hiện nay, Câu lạc bộ Tuồng Tiến Bào có hơn 20 thành viên, độ tuổi từ 35 đến 70, trong đó lực lượng nòng cốt đều đã ngoài 60. "Như tôi nay đã 69 tuổi nhưng vẫn phải lên sân khấu, vừa đảm nhiệm vai chính, vừa làm đạo diễn, gần như gánh vác toàn bộ các công việc liên quan…" - Nghệ nhân Đàm Xuân Trung bày tỏ.

Vượt qua thách thức, bằng niềm đam mê bền bỉ của nghệ nhân, bằng tài năng, tâm huyết của đào, kép và sự trân trọng của cộng đồng, tiếng trống chầu vẫn rộn ràng mỗi độ Tết đến xuân về, góp phần gìn giữ và lan tỏa mạch nguồn văn hóa quê hương.

Thanh Lâm