Dấu ấn đặc sắc của nền văn minh cổ Óc Eo
Ẩn sâu trong những trầm tích của cánh đồng Óc Eo, chân núi Ba Thê (tỉnh An Giang) là hệ thống những di vật dày đặc, quy mô rộng lớn, phong phú về chủng loại… cho thấy một nền văn hóa cổ từng phát triển rực rỡ, thịnh vượng. Đến với Chương trình talkshow Nghe nhà khảo cổ kể chuyện Óc Eo - Ba Thê, lắng nghe chia sẻ về công việc khảo sát, khai quật và nghiên cứu di sản văn hóa Óc Eo, người nghe hiểu hơn về nguồn gốc, giá trị của nền văn hóa cổ đặc sắc này.

Diễn giả trình bày tại Talkshow Nghe nhà khảo cổ kể chuyện Óc Eo - Ba Thê.
Diễn giả của chương trình, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Mạnh, Phó Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu lịch sử và khảo cổ, Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ cho biết: Từ những thành tựu nghiên cứu trước năm 1975 cho thấy văn hóa Óc Eo là sản phẩm từ sự kết hợp của nhiều yếu tố văn hóa ngoại nhập với truyền thống văn hóa bản địa thông qua trao đổi thương mại, giao lưu. Văn hóa Óc Eo có quan hệ nguồn gốc trực tiếp với các văn hóa tiền sử ở khu vực như: Sa Huỳnh, Đông Sơn, cù lao Rùa…
Tiếp đó là hành trình 50 năm khám phá, nhận thức về văn hóa Óc Eo, các nhà nghiên cứu tiếp tục làm rõ văn hóa Óc Eo là nền văn hóa đô thị hình thành và phát triển trên miền đồng bằng châu thổ sông Cửu Long. Văn hóa Óc Eo có niên đại từ thế kỷ I đến thế kỷ X; có quan hệ văn hóa với Trung Hoa, La Mã, Lưỡng Hà, đặc biệt là Ấn Độ. Đặc biệt, nguồn gốc của văn hóa Óc Eo là truyền thống văn hóa tiền sử bản địa.
Một trung tâm kết nối Ðông - Tây
Theo thông tin tại triển lãm Từ cánh đồng Óc Eo đến chân núi Ba Thê - Hành trình đánh thức một nền văn minh cổ, các di tích và di vật khảo cổ tại Óc Eo - Ba Thê phản ánh một không gian cư trú cổ với hệ thống kênh rạch, dấu tích kiến trúc và các công trình phục vụ đời sống. Nhiều hoạt động sản xuất và nghề thủ công được thể hiện qua sự đa dạng của công cụ, nguyên liệu và sản phẩm chế tác. Bên cạnh đó, sự hiện diện của tiền tệ, hiện vật có nguồn gốc hoặc đặc điểm liên hệ với các khu vực bên ngoài cùng những dấu tích giao thông đường thủy cho thấy Óc Eo tham gia vào các mạng lưới giao thương và giao lưu văn hóa rộng lớn trong thời cổ đại.
Tiến sĩ Nguyễn Quốc Mạnh cho biết một số loại di vật quý được tìm thấy, phát hiện ở cánh đồng Óc Eo như: các loại trang sức bằng đá quý, thủy tinh ngoại nhập, vật dụng, dụng cụ lao động bằng kim loại; các loại hạt chuỗi multisalah tìm thấy ở khu vực gò Óc Eo (Lung Lớn); mái chèo gỗ phát hiện ở Lung Lớn; hạt đinh hương, hạt nhục đậu khấu chỉ có nguồn gốc từ đảo Moluccas của Indonesia được mang đến và được nghiền, chế biến ở Óc Eo…,
Tiến sĩ Nguyễn Quốc Mạnh nhấn mạnh: “Những điều này khẳng định Óc Eo là một trung tâm thương mại, hàng hải trên biển, là nơi trung chuyển, sản xuất chế biến, truyền tải mặt hàng khác nhau, đồ trang sức, đồ gốm… đến những vùng đất xa xôi. Như vậy Óc Eo là một cảng thị lớn, một trung tâm lớn kết nối Đông - Tây, kết nối Đại Tây Dương - Thái Bình Dương”.
Nền tảng văn hóa truyền thống
Thông qua những “trang sử” từ lòng đất, những bằng chứng khoa học cụ thể, các nhà khoa học đã xác định, đưa vào đúng những vị trí trong bức tranh lịch sử Nam Bộ.
Chia sẻ về giá trị cốt lõi của văn hóa Óc Eo, Tiến sĩ Nguyễn Quốc Mạnh khẳng định: Đó là một nền văn hóa, nền văn minh vật chất được hình thành và phát triển trên vùng đồng bằng châu thổ sông Cửu Long và có nguồn gốc bắt nguồn từ truyền thống văn hóa tiền sử được hình thành và phát triển từ nhiều ngàn năm trước đó ở vùng đất Nam Bộ. Không gian văn hóa tiền sử Nam Bộ có miền Đông Nam Bộ, vùng Vàm Cỏ, khu vực Bảy Núi của An Giang… Trong đó, khu vực Đông Nam Bộ có các di tích, các phức hệ: Cầu Sắt, cù lao Rùa, Dốc Chùa, Bưng Bạc… Đó là một chuỗi mà cư dân văn hóa tiền sử đã định cư, làm chủ, chinh phục…
Có người sẽ đặt câu hỏi để nhìn nhận đối lập rằng: Văn hóa Óc Eo về mặt nào đó là văn hóa biển, cảng thị, đô thị vùng châu thổ; còn văn hóa tiền sử Đông Nam Bộ nêu trên là văn hóa tiền sử vùng cao.
Tiến sĩ Nguyễn Quốc Mạnh nhấn mạnh: “Về mặt nghiên cứu, cư dân văn hóa tiền sử không chỉ hình thành và phát triển ở vùng thềm phù sa cổ, vùng cao của Đông Nam Bộ, mà trong quá trình đó họ đã nhanh chóng định hình về khả năng chinh phục và làm chủ các vùng cận sinh… Họ đã sinh sống, bắt cua, bắt cá… hình thành nên cuộc sống gắn liền với hệ sinh thái vùng ngập mặn, cận sinh có yếu tố biển rất rõ. Quá trình này kéo dài đến thời đại đồ sắt, hình thành một “tâm thức biển” trong văn hóa tiền sử của cư dân Nam Bộ. Đó chính là cốt lõi, là nền tảng cho bản năng chinh phục và làm chủ các vùng đất thấp ở thời kỳ trong và đầu công nguyên”.
Ngoài ra, thành tựu, kết quả đỉnh cao của thời đại kim khí, đặc biệt 2 đỉnh cao là thời đại đồ đồng (qua di tích cù lao Rùa) và thời đại đồ sắt (qua di tích giồng Cá Vồ), cho chúng ta thấy nền tảng vốn liếng của truyền thống văn hóa mang tính chất bản địa được hình thành lâu dài, đủ sức, đủ nội lực để chinh phục và làm chủ vùng đất mới. Khi những cư dân từ Bưng Bạc (vào khoảng cách nay 2700-2500 năm) sống trên những vùng đất ngập nước, họ làm nhà sàn, dựng những ngôi nhà vượt trên mặt nước, vượt lên thủy triều, qua đó khẳng định họ ở đây, sống lâu dài, bám trụ vùng đất này.
Như vậy, những nền tảng về vật chất, kinh nghiệm và thành tựu về kim khí… là những điều cần thiết cho sự bùng nổ và phát triển vào đầu công nguyên khi vùng đồng bằng châu thổ sông Cửu Long hình thành. Những cư dân mang “tâm thức biển” và nền tảng nội lực mạnh tiến xuống vùng đồng bằng châu thổ sông Cửu Long và họ làm chủ vùng đất. Có thể khẳng định, nền tảng văn hóa truyền thống, nền tảng văn hóa bản địa rất vững vàng của cư dân văn hóa Óc Eo. Đây là điều chúng ta cần hiểu rõ, cần phát huy và gìn giữ…
Nội hàm văn hóa Óc Eo qua khảo cổ học có 3 vấn đề: Thứ nhất, văn hóa Óc Eo có nền kinh tế biển vững vàng. Không phải chỉ vì ven biển mà còn nằm trong mạng lưới thương mại đường biển vào đầu công nguyên, vương quốc Phù Nam nằm trong mạng lưới đó nên tính hướng biển và văn hóa biển của cư dân đồng bằng Nam Bộ trong thời gian này mang tính điển hình, hòa nhập với khối văn hóa biển của cư dân Ðông Nam Á hải đảo. Thứ hai, sự thống nhất giữa kinh tế văn hóa và đời sống của cộng đồng cư dân. Thứ ba, sự dung hòa giữa nhiều tôn giáo lớn.
Nguồn Đồng Nai: https://baodongnai.com.vn/dau-an-dac-sac-cua-nen-van-minh-co-oc-eo-159533.html

