Hà Nội sẵn sàng trước giờ nổ súng
Năm 1946, với vai trò là trung tâm chính trị của cả nước, Hà Nội là nơi diễn ra những cuộc đấu tranh căng thẳng, quyết liệt giữa quân ta và thực dân Pháp. Dù lực lượng còn hạn chế, quân và dân Thủ đô sẵn sàng bước vào cuộc chiến để bảo vệ độc lập, tự do của đất nước.

Người dân Hà Nội lấy đồ đạc dựng chướng ngại vật trên các tuyến phố nhằm ngăn cản lực lượng của quân đội Pháp. (Ảnh: Tư liệu)
80 năm đã trôi qua kể từ ngày Toàn quốc kháng chiến, Hà Nội - nơi nổ ra tiếng súng đầu tiên của cuộc kháng chiến toàn quốc, đã thay đổi mạnh mẽ, từng bước trở thành thành phố văn minh, văn hiến, hiện đại, cùng đất nước bước vào kỷ nguyên mới. Nhưng dấu ấn của ngày Thủ đô cùng cả dân tộc đứng lên vẫn hiển hiện khắp mọi nơi.
Ở trung tâm thành phố là Bắc Bộ phủ (nay là Văn phòng Chủ tịch nước), nơi từng diễn ra những trận chiến quyết liệt nhất ngay từ những phút mở màn.
Đó là pháo đài Láng – nơi bộ đội ta nã những phát súng đầu tiên mở màn cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp.
Đó là Rạp Chuông Vàng trên con phố Hàng Bạc, nơi những chàng trai, cô gái Hà thành đã thề “Quyết tử để Tổ quốc quyết sinh”, sẵn sàng đón nhận cái chết vì sự trường tồn của dân tộc...

Chiến sĩ cảm tử quân dùng bom ba càng đánh địch. (Ảnh: Tư liệu)
Rất nhiều địa danh vẫn còn lưu dấu ký ức xưa. Có một địa danh đặc biệt, tuy không gắn với những chiến công chói lọi, nhưng lại phản ánh tình thế phức tạp khi ấy - phố Hàng Bún.
Bên góc phố Hàng Bún - Yên Ninh giờ đây, một tấm bia giản dị vẫn đứng đó như một chứng nhân lịch sử. Tấm bia có dòng chữ “Bia khắc sâu căm thù: Nơi đây thực dân Pháp đã tàn sát đồng bào ta, mở đầu cuộc gây hấn của chúng ở thủ đô Hà Nội ngày 17/12/1946”. Tấm bia đưa chúng ta trở lại những thời khắc lịch sử trước đó...
Ngày 2/9/1945, nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Nhưng ngay cuối tháng 9/1945, Pháp đã nổ súng tấn công Sài Gòn, mở đầu cho cuộc chiến tranh xâm lược Việt Nam lần thứ hai. Quân Trung Hoa Dân quốc vào giải giáp quân Nhật ở Việt Nam phía Bắc vĩ tuyến 16. Pháp và quân Trung Hoa Dân quốc đã “bắt tay”, nhằm mở đường để đưa quân Pháp trở lại Hà Nội và miền bắc.
Tình thế đó buộc Chính phủ Cách mạng tạm thời có những nhượng bộ nhất định để bảo vệ nền độc lập non trẻ, tránh cùng lúc phải đối đầu với nhiều kẻ thù. Theo các điều khoản ký kết, quân Pháp đưa quân ra miền bắc. Trở lại miền bắc, chúng liên tục có những hành động khiêu khích, bắn giết và tỏ rõ dã tâm quay lại xâm lược nước ta.
Để chủ động ứng phó tình hình, Hội nghị quân sự toàn quốc của Đảng họp ngày 19/10/1946 quyết định phân chia lại các chiến khu, tổ chức Hà Nội thành Chiến khu 11. Trong tháng 11/1946, các cơ quan, nhà máy Trung ương và Hà Nội được lệnh tổng di chuyển tài liệu, thiết bị, máy móc lên Việt Bắc để chuẩn bị cho cuộc kháng chiến lâu dài.
Theo Chỉ huy trưởng Mặt trận Hà Nội Vương Thừa Vũ, tháng 11/1946, không khí Thủ đô Hà Nội đã trở nên vô cùng căng thẳng. Giữa lúc ấy, tại ngôi nhà ở gần đầu cầu thị xã Hà Đông về phía Hà Nội, diễn ra một cuộc họp quan trọng.
Tại đây, đồng chí Võ Nguyên Giáp nhấn mạnh: “Nếu giặc Pháp cố tình tấn công đánh chiếm Hà Nội, thì ta phải làm thế nào cho khéo, giữ được lực lượng để đánh lâu dài và phải hết sức tranh thủ chuẩn bị, nhưng cũng hết sức tránh mắc mưu khiêu khích của giặc, vì để kháng chiến bùng nổ sớm là không có lợi”.
Nếu giặc Pháp cố tình tấn công đánh chiếm Hà Nội, thì ta phải làm thế nào cho khéo, giữ được lực lượng để đánh lâu dài và phải hết sức tranh thủ chuẩn bị, nhưng cũng hết sức tránh mắc mưu khiêu khích của giặc, vì để kháng chiến bùng nổ sớm là không có lợi.
________
Đồng chí Võ Nguyên Giáp
Đến tháng 12/1946, thực dân Pháp đã tập trung khoảng 6.500 quân ở Hà Nội với trang thiết bị hiện đại, chưa kể lực lượng tù binh Pháp được Nhật thả và hàng chục nghìn Pháp kiều được trang bị vũ khí.
Thực dân Pháp lập ổ tác chiến ở nhiều khu phố, tự chiếm đóng thêm nhiều địa điểm mới như: Thành Hà Nội, Phủ Toàn quyền cũ, nhà thương Đồn Thủy, sân bay Gia Lâm… Chúng hy vọng có thể ra đòn bất ngờ, tiêu diệt các cơ quan đầu não của chính quyền Cách mạng.
Thực dân Pháp liên tiếp thực hiện các hành động gây hấn. Ngày 4/12, chúng đốt Nhà thông tin Bờ Hồ (trên phố Đinh Tiên Hoàng ngày nay). Ngày 10/12, Pháp cho quân đặt mìn phá hủy công sự của tự vệ trước Tòa Đốc lý (nay là Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội), Bắc Bộ phủ (nay là Văn phòng Chủ tịch nước), Ngân hàng Đông Dương (nay là Ngân hàng Nhà nước Việt Nam)...
Đặc biệt, ngày 17/12, máy bay Pháp do thám Hà Nội, các toán quân đến phá các ụ chiến đấu của ta ở phố Lò Đúc, phố Hàng Bún. Quân Pháp bắt giữ hơn 40 người, tập trung ở ngã ba phố Yên Ninh - Hàng Bún để tra hỏi, đánh đập, khám xét, bắt giữ... Bị phản đối, bọn lính đã nổ súng, khiến hơn 20 người dân thiệt mạng, nhiều người khác bị thương. Khi nhân dân trở về dọn dẹp, chôn cất người bị nạn, chúng lại cho pháo binh, súng cối nã đạn. Đó chính là khởi nguồn của tấm bia mà người dân Hà Nội quen gọi là “Bia căm thù” ở chính khu vực này.
Thực hiện chỉ đạo của Trung ương, quân và dân Thủ đô tích cực chuẩn bị cho kháng chiến: Vừa bảo vệ Trung ương, bảo vệ nhân sĩ, trí thức và nhân dân; vừa di chuyển lực lượng, thiết bị, máy móc và các tài sản, vật dụng cần thiết phục vụ cho kháng chiến.
Hà Nội sục sôi tinh thần chiến đấu. Từ trẻ đến già, người sắm dao, người đúc kiếm, mỗi người tự tìm lấy một thứ vũ khí để sẵn sàng bước vào cuộc chiến. Tại trụ sở Ủy ban các khu phố, hằng ngày người kéo đến nô nức xung phong vào tự vệ, cứu thương. Nhân dân chở thóc, gánh gạo, vận chuyển quần áo, thuốc men đến ủng hộ Chính phủ làm quỹ kháng chiến. Chị em phụ nữ cũng xung phong vác súng luyện tập, tuần tra canh gác ngày đêm; hoặc tham gia các tổ chức hội quyên bông, quyên vải, quyên len, may chăn, đan áo gửi tặng bộ đội...
Về tổ chức lực lượng chiến đấu, ngày 16/12, tại trụ sở của Bộ Chỉ huy Mặt trận Hà Nội ở Hà Đông, Chỉ huy trưởng Vương Thừa Vũ đã báo cáo toàn bộ công tác chuẩn bị tác chiến của lực lượng vũ trang Hà Nội với các đồng chí Tổng Chỉ huy Võ Nguyên Giáp và Tổng Tham mưu trưởng Hoàng Văn Thái. Vệ quốc đoàn, Dân quân tự vệ, Công an xung phong toàn thành đã sẵn sàng chờ lệnh.
Lúc này, Hà Nội được tổ chức thành ba Liên khu. Trong đó, Liên khu I là địa bàn trọng điểm. Lực lượng bảo vệ Thủ đô được xây dựng gồm: Bộ đội chính quy, Tự vệ chiến đấu, Công an xung phong, Tự vệ thành. Trong đó lực lượng vũ trang có 5 tiểu đoàn bộ binh, 1 đại đội cảnh vệ, 4 trung đội pháo cao xạ ở pháo đài Láng, Xuân Canh, Thổ Khối, Xuân Tảo. Tổng quân số là hơn 2.500 người. Bên cạnh đó là lực lượng tự vệ chiến đấu cứu quốc Hoàng Diệu; tự vệ thành Hà Nội và một số đơn vị chiến đấu ở các xí nghiệp... Mặt trận Hà Nội còn tổ chức 13 đội quyết tử đánh xe tăng và 36 tổ du kích đặc biệt.
Ngày 18/12, quân Pháp bao vây trụ sở công an Hàng Đậu, chiếm Nha Tài chính và đòi tước vũ khí của quân ta. Đến tối 18/12, Pháp ra tối hậu thư: “Công an Việt Nam không làm tròn nhiệm vụ và nếu tình thế ấy kéo dài, bắt đầu từ ngày 20/12/1946, quân đội Pháp sẽ đảm nhận việc trị an ở Hà Nội”.
Trước tình thế cấp bách, Ban Thường vụ Trung ương Đảng đã họp tại làng Vạn Phúc, tỉnh Hà Đông (nay là phường Hà Đông, Hà Nội) dưới sự chủ tọa của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Hội nghị nhận định khả năng hòa hoãn đã hết và quyết định phát động Toàn quốc kháng chiến.
Theo kế hoạch tác chiến được Bộ Tổng chỉ huy phê duyệt, quân và dân Hà Nội khẩn trương triển khai, sẵn sàng chuẩn bị chiến đấu. Để hạn chế sức mạnh cơ giới của địch, công sự vật, vật cản được xây dựng, bố trí trên một số đường phố. Tự vệ chuẩn bị phương tiện ngả cây, cột đèn; nhân dân đục tường tạo thành đường cơ động giữa các nhà; đồng thời, tích trữ gạo, thực phẩm, thuốc men, nước uống để đánh địch dài ngày.
Đúng vào 20 giờ 3 phút tối 19/12/1946, công nhân Nhà máy điện Yên Phụ đã phá máy. Đèn điện trong thành phố phụt tắt. Từ pháo đài Láng, Xuân Tảo, Xuân Canh, pháo binh ta bắn vào các vị trí địch ở trong thành và một số nơi khác. Các lực lượng Vệ quốc đoàn, Công an xung phong, Tự vệ thành Hà Nội đồng loạt tiến công các vị trí Pháp đóng quân theo kế hoạch.
Trong đêm 19/12, Chủ tịch Hồ Chí Minh ra “Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến”. Từ Hà Nội, tiếng súng đã mở màn cho cuộc kháng chiến chống Pháp trên phạm vi toàn quốc của dân tộc Việt Nam.
Tư liệu tham khảo:
- Lịch sử chính quyền thành phố Hà Nội (1945-2005), Tiến sĩ Đoàn Minh Huấn, Tiến sĩ Nguyễn Ngọc Hà (đồng chủ biên), Nhà xuất bản Hà Nội 2010.
- Hà Nội những ngày khói lửa, Trung tướng Vương Thừa Vũ, Nhà xuất bản Hà Nội 1996.
- Lịch sử Đảng bộ thành phố Hà Nội 1930-2000, Nhà xuất bản Hà Nội 2004.
Nguồn Nhân Dân: https://nhandan.vn/ha-noi-san-sang-truoc-gio-no-sung-post1001692.html
