Vọng Đông Kinh và những người trẻ yêu mỹ thuật Việt
Gần mười năm sau Departures: Intersecting Modern Vietnamese Art (2017), DE SARTHE mới trở lại với một triển lãm nghiên cứu quy mô lớn dành cho mỹ thuật hiện đại Việt Nam: Echoes of Tonkin: Vietnamese Modern Art (Vọng Đông Kinh: Nghệ thuật hiện đại Việt Nam) diễn ra từ ngày 10.10 - 21.11.2026 tại Hồng Kông.
Dưới sự tổ chức của Pascal de Sarthe và đồng giám tuyển của Leah Đỗ cùng Trần Đình Thục Đoan, Triển lãm trưng bày 17 tác phẩm, mở đầu bằng hai bức sơn dầu khoảng năm 1905 của Albert Cézard và khép lại bằng bức sơn mài Bateaux dans la baie d’Halong (Thuyền đánh cá trên vịnh Hạ Long, 1960) của Nguyễn Gia Trí.
Khoảng lặng gần một thập niên ấy dường như phản ánh sự cẩn trọng trước những biến động của thị trường mỹ thuật quốc tế - nơi từng chứng kiến cơn sốt giá, scandal tính xác thực và yêu cầu minh bạch hồ sơ nguồn gốc ngày càng khắt khe. Thêm vào đó, nó đặt ra câu hỏi: mỹ thuật Việt Nam đang được nhìn nhận lại như thế nào khi một thế hệ giám tuyển trẻ bước vào sân chơi.
Trần Đình Thục Đoan và Leah Đỗ, cả hai ở độ tuổi ngoài ba mươi, được đào tạo bài bản về chuyên ngành, mang theo lý tưởng về sự độc lập nghiên cứu. Không né tránh không gian thương mại của gallery nhưng họ khẳng định rõ: “Đối với chúng tôi, sự độc lập học thuật không được quyết định bởi tính chất thương mại của không gian triển lãm mà trước hết được xác lập qua sự nghiêm túc của phương pháp nghiên cứu, tính trung thực trí thức, sự tôn trọng tư liệu lịch sử và trách nhiệm đối với từng nhận định chuyên môn”. Cái tâm huyết vừa lý tưởng, vừa thực tế như mạch chảy xuyên suốt dự án.
Tên gọi và biên độ lịch sử
Cái tên Vọng Đông Kinh mang theo dấu ấn địa chính trị thuộc địa nhưng được lựa chọn một cách có ý thức. “Tonkin” bắt nguồn từ Đông Kinh, tên gọi lịch sử của Hà Nội, rồi mở rộng thành danh xưng hành chính dưới chế độ bảo hộ Pháp.
Các giám tuyển nhấn mạnh: “Một tiếng vọng không phải sự lặp lại nguyên vẹn của âm thanh ban đầu, nó mang dấu ấn của những không gian mà nó đã đi qua. Vọng Đông Kinh gợi lên những lớp lịch sử và ký ức được tái hiện qua các nhãn quan nghệ thuật khác nhau: cách các họa sĩ Pháp quan sát và biểu đạt miền Bắc Việt Nam cũng như cách các nghệ sĩ Việt Nam tái hiện quê hương qua trải nghiệm và ký ức. Đó không phải một tiến trình chuyển hóa tuyến tính từ ảnh hưởng ngoại lai sang bản sắc dân tộc mà là lịch sử của những cuộc tiếp xúc, lựa chọn và sáng tạo mang tính cá nhân”. Mỗi tác phẩm được để tự bộc lộ tiếng nói riêng trong bối cảnh lịch sử của nó thay vì bị áp đặt một diễn giải duy nhất.

Giám tuyển Thục Đoan và Pascal de Sarthe bên cạnh tác phẩm điêu khắc của Vũ Cao Đàm.
Điểm mở đầu của triển lãm thể hiện tư duy ấy. Thay vì neo vào mốc 1925 - năm Trường Mỹ thuật Đông Dương bắt đầu giảng dạy - nhóm giám tuyển lùi về năm 1905 với hai bức sơn dầu Scène du Vietnam của Albert Cézard. Mỗi bức 210 x 180 cm, ghi lại cảnh sinh hoạt ven sông tại Đông Kinh nhưng tạo thành hai đối phần: một bên là bến sông nhộn nhịp với thương hồ, thuyền bè và tấm biển mang hai chữ Hán 東京 (Đông Kinh); bên kia là không gian hiên nhà tĩnh tại với hoa, trà cụ và hình bóng nữ nhân.
Việc đưa Cézard vào vị trí mở đầu không nhằm tôn vinh ông như một cột mốc khai phá của hội họa nước nhà. Như các giám tuyển khẳng định: “Chúng tôi không xem cấu trúc triển lãm như một tuyên ngôn “giải thuộc địa” (decolonizing art history) mà là một nỗ lực đặt mỹ thuật hiện đại Việt Nam trong một trường quy chiếu lịch sử rộng hơn. Trong tiến trình ấy, Trường Mỹ thuật Đông Dương là một bước ngoặt mang tính kết tinh chứ không phải một điểm khởi nguyên tuyệt đối”. Hai tác phẩm đi trước về niên đại nhưng không phải nguồn gốc trực tiếp của mỹ thuật hiện đại Việt Nam.
Song song đó, hai pho tượng sa thạch Chăm (thế kỷ IX-X và XI-XII - mang phong cách Tháp Mẫm) xuất hiện như một điểm nhấn đối thoại đặc biệt, được lời tựa catalogue ví như hai đóa mẫu đơn giữa một bó hoa hồng. Dẫn lại tư liệu khảo cứu L’Art indo-chinois của Albert de Pouvourville (xuất bản tại Paris năm 1894), các giám tuyển cho thấy nghệ thuật Chăm vốn đã hiện diện trong trường giao thoa và khảo cứu nghệ thuật Đông Dương từ cuối thế kỷ XIX. Dù catalogue ghi rõ lai lịch từng qua bộ sưu tập tư nhân và nhà đấu giá Christie’s, việc thiếu vắng bối cảnh khai quật khảo cổ ban đầu vẫn phản ánh chính “rào cản” tư liệu mà các giám tuyển từng thừa nhận về nhận thức di sản trong nước.
Từ truyền thụ đến chuyển hóa
Luận điểm cốt lõi của triển lãm được cô đọng trong cụm từ “Transmission became transformation”. “Chúng tôi diễn đạt luận điểm này với ý nghĩa từ truyền thụ đến chuyển hóa bởi tri thức và kỹ thuật được truyền dạy không mặc nhiên quyết định thành tựu nghệ thuật. Điều được tiếp nhận không đơn thuần được sao chép mà được tái diễn giải và sáng tạo thông qua những lựa chọn, thực nghiệm và tìm tòi riêng của từng nghệ sĩ. Chính trong quá trình ấy, tính tự chủ sáng tạo của từng nghệ sĩ được xác lập”, các giám tuyển giải thích. Điều cốt yếu không nằm ở sự tiếp nhận kỹ thuật mà ở năng lực khai mở những khả năng biểu đạt mới của chất liệu. Lụa vốn có truyền thống lâu đời trong hội họa Đông Á; sơn truyền thống gắn với kiến trúc, đồ thờ và nghệ thuật trang trí.
Tại Trường Mỹ thuật Đông Dương, Victor Tardieu - người đặt nền móng thể chế đồng thời cổ vũ mạnh mẽ cho sự phát triển của hội họa trên lụa cũng như các nghiên cứu, thực nghiệm sơn mài - đã dẫn dắt và mở đường cho các họa sĩ Việt Nam mở rộng đáng kể khả năng biểu đạt của những chất liệu này. “Chất liệu vì thế không đơn thuần chuyên chở hình ảnh mà trực tiếp cấu thành ngôn ngữ tạo hình”, các giám tuyển cho biết.
Có nhiều tác phẩm cụ thể làm rõ luận điểm ấy. Le Bol bleu (Chiếc bát xanh, 1930) của Lê Phổ ra đời ngay năm ông tốt nghiệp khóa đầu tiên, khắc họa người phụ nữ Việt Nam trong không gian nội thất Hà Nội với đồ vật mang dấu ấn văn hóa Hoa - Việt. Cách tổ chức bố cục, xử lý mực và màu trên lụa phản ánh thời điểm thế hệ nghệ sĩ Việt Nam đầu tiên bắt đầu xác lập tiếng nói riêng. Thông tin trong Catalogue lưu ý lụa là chất liệu “ghi nhớ mọi quyết định”, không cho phép sửa nét sai; sự đan xen giữa độ mờ và tính trong suốt tạo nên không gian mờ ảo, thoát khỏi tả thực thuần túy.
Ở lĩnh vực sơn mài, Maison près de la rivière (Ngôi nhà bên sông, khoảng 1950) của Phạm Hậu vượt khỏi chức năng đồ trang trí thông thường. Toàn bộ cấu trúc, từ nắp, các mặt bên đến bên trong, được xử lý bằng lớp sơn và chất liệu quý, hình ảnh ngôi làng ven sông hiện lên qua sắc đỏ, vàng và bề mặt mài xoa tinh tế. Kỹ thuật chồng lớp và mài sơn kiến tạo chiều sâu ánh sáng đặc thù, khẳng định bản lĩnh của thế hệ họa sĩ Việt Nam trên chất liệu truyền thống.

Le Bol bleu (Chiếc bát xanh - 1930), mực và màu trên lụa - Lê Phổ.
Trục ký ức bản địa và xa xứ chạy song song với trục chất liệu. La Dame lisant le Kim Vân Kiều (1945) của Mai Trung Thứ ra đời khi Thế chiến thứ II kết thúc ở châu Âu và Việt Nam trải qua biến động lớn dẫn đến nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa ra đời. Người phụ nữ đọc Truyện Kiều gợi mối liên hệ giữa ký ức, văn chương và bản sắc trong hoàn cảnh xa quê. Bức sơn mài Vịnh Hạ Long năm 1960 của Nguyễn Gia Trí, thực hiện 7 năm sau khi họa sĩ rời miền Bắc, giản lược khối núi, cánh buồm và mặt nước thành tương quan hình thể, sắc độ và ánh sáng - một biểu hiện của ký ức về Đông Kinh đã xa.
Catalogue làm tốt việc mô tả kỹ thuật, niên đại và lịch sử sở hữu với nhiều tác phẩm từng thuộc bộ sưu tập Philippe Damas, Melchior Dejouany hoặc đi qua DE SARTHE. Điều này cho thấy phạm vi “khảo sát” bị chi phối bởi những gì đang lưu thông trên thị trường. Triển lãm vắng bóng mỹ thuật kháng chiến hay hội họa miền Bắc sau 1954; ngay cả những trụ cột như Nguyễn Phan Chánh, Tô Ngọc Vân, Lê Thị Lựu hay Tạ Tỵ đều không xuất hiện.

Bateaux dans la baie d’Halong (Thuyền đánh cá trên vịnh Hạ Long - 1960), sơn mài - Nguyễn Gia Trí
Giải thích về sự thiếu vắng này, các giám tuyển cho biết trong quá trình chuẩn bị, họ từng dự kiến giới thiệu nhiều tác phẩm đặc biệt của Nguyễn Phan Chánh hay Lê Thị Lựu, nhưng những trở ngại về thời gian và vận chuyển đã khiến các tác phẩm không thể có mặt đúng hạn. Họ nhấn mạnh rằng Echoes of Tonkin không hướng đến một cuộc tổng thuật toàn diện mà là một tuyển chọn có chủ đích, ưu tiên chất lượng nghệ thuật của từng hiện vật và cấu trúc tương quan mang tính thi ca thay vì sự đầy đủ về tên tuổi. Dù vậy sự khuyết thiếu những trụ cột ấy thực tế vẫn để lại một khoảng trống nhất định trong một cuộc khảo sát mang danh nghĩa “sự hình thành và phát triển”.
Giữa áp lực thị trường và thước đo học thuật
Pascal de Sarthe giải thích khoảng lặng mười năm bằng yêu cầu nghiên cứu nghiêm túc và minh bạch hồ sơ nguồn gốc. Catalogue phần nào minh chứng điều đó qua lai lịch chủ sở hữu. “Một phần khoảng thời gian ấy phản ánh thực tế rằng công việc nghiên cứu nghiêm túc cần có thời gian. Tôi không muốn lặp lại chính mình và một triển lãm khảo sát như thế này phụ thuộc vào việc tập hợp được những tác phẩm phù hợp, những tác phẩm cho mượn phù hợp và nền tảng nghiên cứu học thuật tương xứng”, Pascal de Sarthe chia sẻ.
Nhìn nhận về mối quan hệ giữa nghiên cứu và thị trường, các giám tuyển thẳng thắn chia sẻ góc nhìn thực tế: trong lịch sử đưa mỹ thuật Việt Nam ra thế giới, các nhà sưu tập tư nhân, phòng tranh và nhà đấu giá đã đóng góp đáng kể trong việc lưu giữ, đưa tác phẩm đến công chúng và khơi mở sự quan tâm nghiên cứu. Tiêu chí hàng đầu của họ đối với Echoes of Tonkin vẫn là giá trị lịch sử và sự đối thoại giữa các hiện vật, đồng thời mong muốn công chúng tách biệt giữa những rào cản hậu cần khách quan trong vận chuyển với tư duy giám tuyển.

Hai giám tuyển Thục Đoan (trái) và Leah Do.
Dù vậy tuyên bố “không chào bán” vẫn chưa thể xóa tan mọi băn khoăn về mối tương quan giữa một triển lãm nghiên cứu và thực tế thị trường. Trong thị trường nghệ thuật, lịch sử triển lãm và tài liệu công bố là những mục thường được ghi vào hồ sơ tác phẩm; mỗi mục lai lịch trong chính catalogue này đều có phần “Exhibited” và “Literature”. Với 17 hiện vật, việc xuất hiện tại một không gian trưng bày chuyên nghiệp cũng là cách tự động chuẩn chỉnh và hoàn thiện lai lịch cho tác phẩm. Đó là cơ chế vận hành tự nhiên của thị trường. Và ranh giới giữa một dự án khảo sát độc lập với sự gia tăng giá trị thương mại đằng sau nó, vì thế vẫn là một khoảng mờ tế nhị cần được nhìn nhận đầy đủ.
Đứng trước thực tế thương mại đó, phản ứng của các giám tuyển trẻ cho thấy họ ý thức rõ lằn ranh giữa lý tưởng nghiên cứu và áp lực của thị trường. Họ khẳng định sự độc lập trên cơ sở tri thức và đóng góp chuyên môn thực chất: “Niềm tin ấy không đối lập với sự độc lập trong nghiên cứu, mà được nuôi dưỡng bởi tinh thần đối thoại, sự tôn trọng chứng cứ và trách nhiệm chung đối với công việc. Chúng tôi tin tưởng vào tài năng và giá trị nghệ thuật đích thực của những họa sĩ mà mình nghiên cứu, đồng thời mong những nỗ lực hôm nay có thể mở rộng cánh cửa cho các thế hệ tiếp nối”.
Tâm huyết với dự án, hai giám tuyển cũng đặt ra thước đo tự thân cho chính thế hệ mình: “Chúng tôi kỳ vọng thế hệ mình sẽ góp phần đưa sự nghiêm cẩn trở thành một chuẩn mực trong thực hành nghiên cứu nghệ thuật: từ khảo sát trực tiếp tác phẩm, đối chiếu tư liệu về tác giả, niên đại và lịch sử sở hữu đến công bố những kết quả có thể được kiểm chứng, bổ sung và xem xét lại trước những chứng cứ mới. Giá trị của mỹ thuật Việt Nam cần được nhận diện từ chính tác phẩm và bối cảnh lịch sử của nó không chỉ qua lăng kính lịch sử thuộc địa hay những biến động của thị trường nghệ thuật. Chúng tôi không có tham vọng thay đổi tất cả mà chỉ mong đóng góp một phần nhỏ bé, bền bỉ và có ý nghĩa cho mỹ thuật nước nhà”.
Các giám tuyển cũng để ngỏ khả năng thực hiện một dự án tiếp theo với quy mô lớn hơn vào năm 2027, tiếp nối hành trình đưa di sản mỹ thuật Việt Nam đến với không gian học thuật quốc tế.
Bài: Lan Chi - Ảnh: PDS



