Dấu ấn văn minh Nam Bộ trên nhịp chính cầu đi bộ 3.400 tấn

Nhịp chính cầu đi bộ qua sông Sài Gòn có hình lá dừa nước, loài cây đặc trưng của văn hóa Nam bộ. Ảnh: Quỳnh Danh.

Ngày 21/10, nhịp chính cầu đi bộ qua sông Sài Gòn nặng 3.400 tấn, dài 187 m hợp long. Công trình lấy cảm hứng từ hình dáng lá dừa nước, loài cây gắn với đời sống cư dân Nam bộ.

Trong tác phẩm Văn minh miệt vườn và Hương rừng Cà Mau, nhà văn, nhà nghiên cứu Sơn Nam nhiều lần nhắc đến dừa nước. Đây là loại cây dại mọc phổ biến ven các bờ sông rạch Nam bộ, quan trọng cả về mặt sinh thái tự nhiên lẫn đời sống sinh hoạt của cư dân.

Dừa nước trong đời sống cư dân Nam Bộ

Trong Văn minh miệt vườn, nhà nghiên cứu Sơn Nam ghi nhận dừa nước là loài cây mọc phổ biến ven sông rạch Nam bộ. Cùng với bần, lác và lau sậy, loài cây này góp phần giữ đất ven bờ, tạo điều kiện cho quá trình bồi tụ phù sa tại nhiều khu vực sông nước.

Qua nhiều thế hệ khai phá vùng đất phương Nam, dừa nước trở thành hình ảnh quen thuộc trong cảnh quan và sinh hoạt của cư dân ven sông. Những tán lá mọc thành từng cụm dọc bờ rạch, thích nghi với môi trường bùn lầy và nước lợ. Hệ rễ góp phần giữ lớp đất ven bờ trong khi tán lá tạo nên những mảng xanh đặc trưng của vùng cửa sông.

Giá trị của dừa nước còn nằm ở khả năng cung cấp vật liệu phục vụ đời sống. Trong điều kiện cư dân khai phá những vùng đất còn nhiều sông rạch, đầm lầy, lá cây được sử dụng để lợp nhà, dựng chòi. Những vật liệu sẵn có tại địa phương giúp người dân tạo dựng nơi ở phù hợp với điều kiện tự nhiên.

Cho đến nay, dừa nước vẫn là loài cây đóng vai trò quan trọng trong đời sống người dân Nam bộ. Ảnh: Võ Minh Thanh.

Nhà nghiên cứu Sơn Nam viết: "Dân chúng đốn lá dừa nước hai bên bờ sông, mấy người từ miền trên xuống mua đem về bán lại, để lợp nhà". Chi tiết này cho thấy dừa nước còn tham gia vào hoạt động trao đổi hàng hóa và đáp ứng nhu cầu sinh hoạt của cư dân.

Trong tập truyện Hương rừng Cà Mau, hình ảnh dừa nước gắn với những căn chòi đơn sơ ven sông rạch. Mái lá trở thành một chi tiết quen thuộc trong không gian sinh sống của người dân vùng đất ngập nước. Đó là cách con người thuở "mang gươm đi mở cõi" tận dụng vật liệu tự nhiên.

Gắn với nhiều phương diện của đời sống cư dân Nam bộ, loài cây này vì thế trở thành một hình ảnh văn hóa có khả năng gợi nhớ về không gian sông nước, miệt vườn. Việc sử dụng hình dáng lá dừa nước làm cảm hứng tạo hình cho nhịp chính cầu đi bộ qua sông Sài Gòn đưa một hình ảnh quen thuộc của miền Nam vào kiến trúc đô thị.

Văn minh miệt vườn qua trang viết Sơn Nam

Trong các tác phẩm khảo cứu về Nam Bộ, nhà nghiên cứu, nhà văn Sơn Nam quan tâm đến cách cư dân thích nghi với điều kiện tự nhiên, tổ chức sinh hoạt và hình thành những đặc trưng văn hóa của vùng đất mới.

Khái niệm "văn minh miệt vườn" được ông sử dụng để bàn về nếp sống vật chất và phương thức sinh hoạt của cư dân vùng sông nước. Sơn Nam viết: "Văn minh là nếp sống vật chất, là ăn, mặc, ở, cách thức sanh nhai. Trong hoàn cảnh địa lý và lịch sử đặc biệt, dân Việt đã sáng tạo một nếp sống hùng mạnh, phóng khoáng".

Cách tiếp cận này đặt điều kiện địa lý và lịch sử vào mối quan hệ với đời sống thường nhật. Những yếu tố như nhà ở, phương thức canh tác, giao thông đường thủy và sử dụng nguồn vật liệu tại chỗ góp phần định hình cách con người sinh sống tại vùng đồng bằng Sông Cửu Long.

Trong hoạt động sản xuất nông nghiệp, kỹ thuật đào mương, lên liếp là một phương thức cải tạo đất được sử dụng tại nhiều vùng trồng cây ăn trái. Người dân đào mương để thoát nước, lấy đất đắp thành những luống cao, qua đó tạo điều kiện canh tác trong môi trường có mực nước thay đổi theo mùa.

Tác giả/Tác phẩm

Tác giả: Sơn Nam · Xuất bản: 8/2018 · NXB Trẻ

Tác phẩm Văn minh Miệt Vườn của nhà nghiên cứu Sơn Nam (viết xong năm 1970) là một công trình biên khảo có giá trị sâu sắc về lịch sử, địa lý, kinh tế và văn hóa - xã hội của vùng đồng bằng sông Cửu Long. Sơn Nam khắc họa người dân miệt vườn với tính cách bộc trực, thẳng thắn, trọng nghĩa khí, không bị gò bó bởi tư tưởng phong kiến khắt khe.

Hệ thống sông rạch cũng ảnh hưởng đến cách tổ chức không gian cư trú. Tại nhiều khu vực, nhà ở và hoạt động trao đổi hàng hóa gắn với các tuyến đường thủy. Sông ngòi vừa phục vụ vận chuyển, vừa tạo điều kiện kết nối các khu dân cư và vùng sản xuất.

Những điều kiện đó góp phần hình thành lối sống gắn với môi trường sông nước. Khả năng thích nghi, tính linh hoạt trong sinh kế và việc tận dụng nguồn lực tại chỗ là những khía cạnh có thể được xem xét khi tìm hiểu quá trình hình thành văn hóa Nam Bộ.

Trong bối cảnh này, các loài cây ven sông như dừa nước có vị trí thiết thực trong đời sống. Lá cây được sử dụng làm vật liệu lợp nhà, còn sự hiện diện của những dải cây ven bờ góp phần tạo nên diện mạo cảnh quan đặc trưng của nhiều vùng sông rạch.

Ngày nay, khi các đô thị mở rộng và hệ thống hạ tầng phát triển, những hình ảnh gắn với môi trường tự nhiên tiếp tục xuất hiện trong các ý tưởng kiến trúc. Công trình kết nối khu vực trung tâm với Khu đô thị mới Thủ Thiêm đưa một hình ảnh quen thuộc của cảnh quan miền Nam vào không gian đô thị hiện đại.