Dầu khí mở dòng ngoại tệ, tạo nguồn lực cho đất nước thời kỳ Đổi mới

Giàn tự nâng Ekhabi phát hiện dầu trong tầng Oligocen (ngày 24/2/1986)
Dầu thô mở dòng ngoại tệ cho nền kinh tế
Ngày 26/6/1986, Xí nghiệp Liên doanh Dầu khí Việt - Xô (Vietsovpetro) khai thác tấn dầu thô thương mại đầu tiên từ mỏ Bạch Hổ, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong lịch sử xây dựng và phát triển ngành dầu khí Việt Nam. Sự kiện diễn ra trong bối cảnh đất nước bắt đầu thực hiện công cuộc Đổi mới, nền kinh tế còn nhiều khó khăn về vốn, ngoại tệ và năng lực sản xuất. Việc khai thác dầu thô ở quy mô thương mại mở ra một nguồn lực mới, góp phần giải quyết những yêu cầu cấp thiết của nền kinh tế.
Sản lượng dầu thô tăng nhanh trong những năm đầu. Số liệu được ghi nhận trong cuốn Lịch sử ngành dầu khí Việt Nam đến năm 2010 cho thấy, tổng sản lượng giai đoạn 1986-1990 đạt khoảng 5,2 triệu tấn (tăng từ 0,04 triệu tấn năm 1986 lên 2,7 triệu tấn năm 1990), với doanh thu 731,8 triệu USD. Đây là một con số còn khiêm tốn so với khả năng khai thác và nhu cầu của đất nước về ngoại tệ, nhưng có ý nghĩa hết sức lớn lao cả về mặt vật chất và tinh thần đối với sự phát triển của đất nước trong những năm cuối thập kỷ 90 của thế kỷ XX.
Mỗi giọt dầu lúc này không chỉ góp phần giải quyết những khó khăn trước mắt của nền kinh tế, mà còn khơi dậy niềm tin và sự phấn khởi trong toàn Đảng, toàn dân về triển vọng phát triển của đất nước.

Ngày 22/4/1987, lô dầu thô đầu tiên của Việt Nam được xuất khẩu cho đối tác Itochu, mở đầu hoạt động thương mại dầu thô trên thị trường quốc tế. Riêng năm 1987, lượng dầu xuất khẩu đạt khoảng 235.700 tấn, với tổng giá trị hợp đồng 31 triệu USD. Những kết quả ban đầu cho thấy dầu khí nhanh chóng trở thành một trong những nguồn thu ngoại tệ có ý nghĩa đối với đất nước.
Sự kiện này đã đưa Việt Nam bước vào danh sách các nước sản xuất dầu khí trên thế giới. Từ đây, dòng tiền “Petrodollars” bắt đầu chảy vào ngân quỹ quốc gia. Dù nguồn thu từ dầu khí trong giai đoạn này chưa cao, nhưng có ý nghĩa quan trọng đối với quá trình khắc phục khủng hoảng kinh tế - xã hội những năm cuối thập niên 1980, đầu thập niên 1990 của thế kỷ XX. Và quan trọng hơn cả là lĩnh vực thăm dò và khai thác dầu khí ở Việt Nam từng bước được hình thành và phát triển.
Ở các giai đoạn tiếp theo, con số xuất khẩu tiếp tục tăng trưởng: Giai đoạn 1986-1990 đạt 5,08 triệu tấn; Giai đoạn 1991-1995 đạt 30 triệu tấn; Giai đoạn 1996-2000, sản lượng xuất khẩu bứt phá đạt 60,5 triệu tấn.
Trong điều kiện khả năng tích lũy vốn của nền kinh tế còn hạn chế, nguồn thu từ xuất khẩu dầu thô góp phần tăng khả năng thanh toán quốc tế, hỗ trợ nhập khẩu máy móc, thiết bị và vật tư phục vụ sản xuất. Đây là nguồn lực quan trọng trong quá trình mở rộng quan hệ kinh tế đối ngoại, từng bước đưa nền kinh tế Việt Nam tham gia sâu hơn vào thị trường quốc tế.
Tuy nhiên, nguồn thu từ dầu khí trong giai đoạn đầu không hoàn toàn được sử dụng cho các nhu cầu chi tiêu của nền kinh tế. Một phần đáng kể được dành cho chi phí khai thác, đầu tư công trình biển, mua sắm thiết bị và mở rộng hoạt động tìm kiếm, thăm dò. Việc tái đầu tư này tạo điều kiện gia tăng sản lượng, nâng cao năng lực khai thác và mở rộng nguồn thu trong những năm tiếp theo. Đây là nền tảng quan trọng để ngành dầu khí phát triển từ những công trình ban đầu thành một ngành kinh tế trụ cột của đất nước.

Nguồn thu quan trọng của ngân sách nhà nước
Nếu giai đoạn 1986-1990 đặt nền móng cho hoạt động khai thác và xuất khẩu dầu thô, thì thập niên 1990 là thời kỳ ngành dầu khí khẳng định vị trí trong cơ cấu nguồn thu ngân sách nhà nước.
Quá trình này gắn với việc mở rộng hoạt động tìm kiếm, thăm dò và khai thác, đồng thời hoàn thiện cơ chế quản lý và thu hút hợp tác quốc tế. Ngày 7/7/1988, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 15-NQ/TW về phương hướng phát triển ngành dầu khí Việt Nam đến năm 2000, xác lập định hướng quan trọng cho việc huy động nguồn lực phát triển ngành.
Cùng với chính sách mở cửa nền kinh tế, Luật Đầu tư nước ngoài năm 1987 tạo điều kiện mở rộng hợp tác với các đối tác quốc tế. Năm 1993, Luật Dầu khí được thông qua, thiết lập khuôn khổ pháp lý chuyên ngành cho hoạt động dầu khí.
Ngày 29/5/1995, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 330/TTg về việc thành lập Tổng công ty Dầu khí Việt Nam (nay là Tập đoàn Công nghiệp - Năng lượng Quốc gia Việt Nam - PETROVIETNAM) trên cơ sở tổ chức và sắp xếp lại Tổng công ty Dầu mỏ và Khí đốt Việt Nam. Những bước tiến về thể chế và tổ chức tạo điều kiện huy động vốn, tiếp nhận công nghệ, triển khai các dự án khai thác quy mô lớn và gia tăng nguồn thu từ dầu khí.
Nhờ vậy, từ giữa thập niên 1990, đóng góp ngân sách của PETROVIETNAM đạt khoảng 25-30% tổng thu ngân sách quốc gia. Tỷ trọng này phản ánh vai trò nổi bật của dầu khí trong bối cảnh nền kinh tế cần nguồn lực để phát triển hạ tầng, mở rộng sản xuất và củng cố các cân đối vĩ mô, góp phần hỗ trợ quá trình chuyển đổi kinh tế và thực hiện các mục tiêu phát triển trong thời kỳ Đổi mới.
Tích lũy năng lực công nghiệp và kỹ thuật
Bên cạnh dầu thô, phát triển công nghiệp khí từng bước mở rộng vai trò của PETROVIETNAM từ khai thác và xuất khẩu tài nguyên sang cung cấp nhiên liệu, nguyên liệu cho nền kinh tế trong nước.
Việt Nam đã có hoạt động khai thác khí phục vụ công nghiệp từ trước thời kỳ Đổi mới. Mỏ khí Tiền Hải C tại Thái Bình (nay thuộc Hưng Yên) được đưa vào khai thác thương mại năm 1981. Dòng khí này được cấp cho trạm tuabin khí phát điện và các nhà máy vật liệu xây dựng (sành, sứ, thủy tinh, gạch tráng men), góp phần giải quyết cơn khủng hoảng thiếu điện, phục vụ phát triển công nghiệp miền Bắc.

Cảng dầu khí Vietsovpetro (1981-1990).
Trước năm 1995, do chưa có hệ thống thu gom, hàng năm, Việt Nam phải đốt bỏ hàng tỷ m³ khí đồng hành ngoài biển. Từ tháng 4/1995, PETROVIETNAM đã hoàn thành công trình đưa dòng khí đồng hành từ mỏ Bạch Hổ vào đất liền cung cấp cho Nhà máy điện Bà Rịa. Giai đoạn 1997-1998, hoàn thành lắp đặt Giàn nén khí trung tâm mỏ Bạch Hổ, đưa Nhà máy Xử lý khí Dinh Cố (10/1998) vào vận hành để sản xuất khí khô, LPG và condensate. Đến năm 2000, hoàn thành Kho cảng LPG Thị Vải, bảo đảm đưa 1,5 tỷ m³ khí/năm vào bờ.
Trong giai đoạn 1986-2000, cùng với quá trình mở rộng tìm kiếm, thăm dò ngoài khơi, việc phát triển công nghiệp khí được đặt trong định hướng xây dựng ngành dầu khí đồng bộ hơn, gắn với nhu cầu năng lượng và công nghiệp.
So với dầu thô, khí thiên nhiên đòi hỏi hệ thống thu gom, xử lý, vận chuyển và tiêu thụ phù hợp để phát huy hiệu quả kinh tế. Khi những mắt xích này được phát triển, khí trở thành nhiên liệu cho sản xuất điện, nguyên liệu cho công nghiệp hóa chất và phân bón, gia tăng giá trị và tăng cường liên kết giữa ngành dầu khí với các ngành kinh tế khác.
Nhu cầu phục vụ các công trình dầu khí cũng tạo động lực phát triển những lĩnh vực liên quan như cơ khí, xây lắp, vận tải biển, dịch vụ kỹ thuật và hậu cần. Các hoạt động này từng bước mở rộng thị trường cho doanh nghiệp trong nước, tạo cơ hội tích lũy kinh nghiệm trong những lĩnh vực công nghiệp có yêu cầu cao về chất lượng, an toàn và tiến độ.
Bên cạnh đó, trong thập niên 1990, hợp tác với các đối tác dầu khí quốc tế tiếp tục được mở rộng, giúp Việt Nam tiếp cận phương thức quản lý, công nghệ và kinh nghiệm triển khai các dự án mới. Hoạt động này góp phần huy động vốn cho tìm kiếm, thăm dò, đồng thời nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực tổ chức sản xuất.


